II Światowy Kongres Tatarów Krymskich. 31 lipca – 2 sierpnia 2015 roku, Ankara. Relacja

Aziz Vatanym

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz" nr 8, październik 2015, ss. 71-79]

9 grudnia 2007 roku Kutułtaj Tatarów Krymskich postanowił, że Medżlis, wspólnie z krymskotatarskimi organizacjami i stowarzyszeniami, zorganizuje Światowy Kongres Tatarów Krymskich. Głównym celem działalności Kongresu miała być konsolidacja i koordynacja działań organizacji społecznych Tatarów Krymskich, powstałych na Ukrainie i w innych krajach, dla ułatwienia procesu odrodzenia i dalszego rozwoju społeczności Tatarów, która po dziesięcioleciach wygnania wróciła na ziemię ojczystą – Krym. Po zakończeniu uroczystych obchodów 65. rocznicy deportacji sowieckiej, w dniach 19 – 22 maja 2009 roku odbył się I Światowy Kongres Tatarów Krymskich.


The Gordian Knot: Crimean Tatar-Russian Relations after the Annexation of Crimea

Justyna Prus, Konrad Zasztowt

[text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 7, kwiecień 2015, ss. 23-37]

On 18 March 2014 Russian Federation annexed Crimea, part of Ukraine, after illegally taking military control of its territory and organising an unrecognized referendum on independence of the region. This article’s goal is to analyse how the annexation and following Russification of the political, social and legal system affected the minority of Crimean Tatars and its relations with Russia. Crimean Tatars, in their majority opposing the annexation and Russian policy, have faced political repressions, civil rights abuses and intimidation. Russian policy towards the minority aims at forcing them to accept the ‘new reality’ without granting them freedom of political activities and right to cultivate their cultural heritage, when it’s inconsistent with Russian policy and ideology. The question of Crimea as de facto part of Russia is treated briefly in this article, while its primary goal is to show the developments and complexity of Crimean Tatar-Russian relations.


Farther Neighbour: A Critical Estimation on Turkish Reception of Ukrainian Revolution and Crimean Crisis

Hasan Aksakal

[tekst pierwotnie opublikowany w://text originally published in:
"Nowy Prometeusz" nr 6, październik 2014, ss. 25-35]

Introduction: Ukraine’s and Crimea’s Representation in Turkey
Ukraine, but mostly the peninsula of Crimea and Crimeans have been one of Turkey’s most important sources in social, political, economic and cultural terms. To write briefly about the historical background; Crimea was conquered by Turks in 1475, remained as an autonomous region within the Ottoman Empire for centuries and was the abattoir and granary of Istanbul until 1774. That same commercial-economic flow continued indirectly until 1877-78 Russo-Turkish War after II. Yekaterina annexed the region in 1783. Within these centuries, Crimean Khanate served as a frontier Beylik against the ‘increasing power’ of Russia. Certainly, when one says Ukraine and Crimea, a big number of people and themes come to one’s mind. One of them is Hürrem Sultan (originally; Roxelana, 1500-1558) who was Ottoman Sultan Suleiman The Magnificient’s wife and originally an Orthodox native of Ruthenia. Not only her but tens of Ottoman Valide Sultans and odalisques had been brought from slave bazaars of Ukranian and Crimean lands to Istanbul and reached the highest points in the protocol of Topkapı Imperial Palace. In addition, Ottoman cavalries consisted especially of Crimeans. Crimean Khanate and the Ottoman Dynasty always preserved good relations through bonds of matrimony and in case one day the Ottoman Dynasty had not possessed a male heir, according to the agreement, the Khan of Crimea would have acceded to the throne.

Indeed, the power of Turco-Crimean relations is not limited to the facts mentioned above. If we come back to the present time, we come across to many famous names of Crimean origin having existed since the emergence of modern Turkey. Gaspıralı İsmail Bey [Ismail Gasprinsky, 1851-1914] a pioneer of Turkish nationalism who created the motto of Pan-Turkism having written the phrase “Unity in language, in thought, in work” [“Dilde, fi kirde, işte birlik!] continuously on the newspaper that he published, was Crimean. Cafer Seyidahmet Kırımer (1889-1960) and Yusuf Akçura [Yosif Aqcura, 1879-1935], two of the prominent intellectuals of Turkish-Tatar culture, have an important place in the history of Turkish thought. Of the last Ottoman statesmen, Ahmet Tevfik Pasha (1845-1935), the last Ottoman Grand Vizier (prime minister), was a descendant of the ancestry of the Crimean Khanate.

Refik Halit Karay (1888-1965), one of the crucial writers of the modern Turkish literature, came from a family who migrated from Karaim/Karaites’ region. Infl uental Aziz Nesin (1915-1995) and Çetin Altan (b.1927) were the other two Turkish men of letters of Crimean origin. Probably the most important Turkish actor Cüneyt Arkın (b.1937), famous football player İlhan Mansız (b.1975), NBA star basketballer Ersan İlyasova (b.1987) are the sportsmen of Crimean Tatar origin, the latter two having played for Turkish national teams. Famous conservative industrialist Sabri Ülker (1920-2012) is also one of the best-known faces of Crimean Tatars. In addition, there are three scientists of Crimean-Tatar origin who are greatly respected in today’s Turkey. One of the greatest historians alive, Prof. Halil İnalcık (b.1916) teaching in Bilkent University, Prof. Kemal Karpat (b.1924) from department of History at Wisconsin University, and Galatasaray University’s historian Professor İlber Ortaylı (b.1947) have Crimean-Tatarian origins. Especially İlber Ortaylı is probably the most famous and popular intellectual of our times in Turkey. Considering their images combined with the attention paid to Prof. Ahmed İhsan Kırımlı (1920-2011), Prof. Atilla Özkırımlı (1942-2005) and his son; international expert on nationalism studies Prof. Umut Özkırımlı (b.1970), and once again from Bilkent University, historian Prof. Hakan Kırımlı (b.1958) by academic world, the reputation of people of Crimean origin as human resource means very much to Turkey.

Nevertheless, it is obvious that the relations between Turkey and the Tatar-Turkish community living in Crimea are not as in a high level as they should be. For Turkey, Crimea is not more than the personal representation of Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu, The Head of Mejlis of The Crimean Tatar People (Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (Qırımoğlu), Russian: Мустафа́ Абдулджеми́ль Джеми́лев, Ukrainian: Мустафа́ Абдульджемі́ль Джемі́лєв). Here the paradoxical situation reveals itself: For within Turkey’s population consisting of 77 million people, according to the answers given to surveys, there are 600 thousand to 5 million people who consider themselves Tatar or of Tatar origin.1 These people, who have been inhabited to cities such as Ankara, Eskişehir, Çanakkale, Konya, Bolu and Kastamonu which show similar characteristics to Crimean climate,2 are seen to preserve their tradition and culture through various non-governmental organisations and associations. The most important ones among these societies are Âlem-i Medeniyye (medeniye.org), Bizim Qirim Halgara Cemaat –Bizim Kırım International Organization (bizimqirim.org), Emel Kırım Vakfı (emelvakfi .org.tr), Motherland Crimea (vatankirim.net), Crimean Tatar Cultural and Mutual Aid Association (kirimdernegi.org.tr). The on-going publication tool of Emel Kırım Derneği (emekvakfi.org.tr), journal of Emel Dergisi reached at 241 issues, and Kırım Derneği’s journal Kırım Bülteni reached at 76 numbers. A careful intellectual Turk can understand the writings published on the web sites of these organizations as much as he/she understands Azerbaijani language. It is possible to say that members of these organizations practice both Crimean Tatar nationalism and Turkish nationalism with a dualist sense of belonging, as it has been observed in many other emigrant societies. In brief, in spite of such close cultural-political-historical ties, Turkish society’s overall indifference to Ukrainian Crisis and Crimean issue throughout 2014 has been remarkable. The fact that only over a hundred people attended two meetings entitled “Give Voice To Crimea!” held on 2 March 2014 in Ankara and on 8 March 2014, then 20 May 2014 in İstanbul’s most crowded center, İstiklal Avenue is a clear example of this indifference. While only in Ankara and Istanbul thousands of Crimean Tatar and Ukrainian students study at the universities and thousands of Ukrainians live permanently in İstanbul, it is very surprising that almost none of these people participated in the meetings. In this sense, we need to remind that the political agenda of that time was full of the investigation on the alleged malpractices of Erdoğan Government, Syria and ISIS crises and two crucial (local and presidential) elections which were held in 30 March and 10 August.

Views of Ukrainian Revolution From Turkey
The protests that began on 21 November 2013 in Kiev’s Euromaidan Square had the appearance of a peaceful protest against corruption, which had been continuing in Ukraine in acceleration for some time, bureaucrats’ setting up their own cadres in public offices, pressure on media, essential human rights violations, moving away from the European Union membership perspective and Viktor Yanukovych’s increasingly authoritarian traits. This scene would be exactly the same as the one in Turkey if we only changed the date to 30 May 2013, the place to Taksim Square in İstanbul and the leader to Tayyip Erdoğan. Artists like Ruslana became the representatives of the opponent youth on the stage, as it had been the case also in Turkey. Ukrainian people’s principal demands such as social peace, justice and democracy in compliance with Western standards have also been the same as the demands expressed during Gezi protests. However, the difference was that the Yanukovych government acted more patiently than Erdoğan administration; until the crisis began to cause people’s death… Developments were reported in the same way by different flanks of the Turkish media during the very first days. Nevertheless, in the following days, mainstream newspapers and TV channels, which have become completely loyal to Erdoğan government for the last couple of years and which have constituted nearly 75 per cent of the media in Turkey, began to report news giving countenance to Yanukovych with a view to not proving the Gezi protests right. The discourse was aligned with their views during June-July 2013’s Turkey: The phrases such as “Ukrainian marginal groups”, “attempted coup by illegal
organizations”, “a provocation by Western media”, “Soros effect”, “the possibility of a CIA-led operation” were expressed several times by Pro-AKP (Erdoğan’s Adalet ve Kalkınma Partisi/Justice and Development Party) commentators on the subject of Ukraine. In fact, after German pianist Davide Martello, who had played songs of peace to the protesters in Taksim Square for two days non-stop, played piano in Euromaidan as well, Yeni Şafak and Sabah newspapers – one is owned by Erdoğan’s son-in-law and the other by Erdoğan’s daughter-in-law’s family – wrote “Pro-Gezi Pianist Showed Up In Kiev” and “Kiev’s Gezi”. The newspaper Star, which is completely in Erdoğan’s control too, wrote “Look Where They Have Made The Copy of Gezi” while Haber Vakti, which makes militant publications, wrote “Dark Hands Have Brought Gezi to Kiev.”3 Journalist İbrahim Karagül, who has many readers in conservatist milieus, wrote in one of his articles in Yeni Şafak: “(In Tahrir as well as in Taksim) masses’ anger was mobilized in favor of Others’ interests. This mobilization proved unsuccessful in Turkey. Now, Ukraine is going through a similar process. Slogans, organization styles, powers behind those people, colors and voices are totally same in two countries.”4 Karagül, who had first praised the challenge by Tahrir protests to a dictator, then saw them as a doomed Western-led operation just because he considered the ones in Taksim as a coup attempt. In fact, this view was shared by many people within Pro-Erdoğan milieus. Tahrir became a bad thing after Gezi and was replaced by the protesters in Rabia Place and the willingness to show solidarity with Ikhwan-ı Muslimin (Muslim Brothers in Egypt). And now, Kiev was the third station. The scenario was completely the same, but the actors were little bit poorer in Ukraine under the circumstances of tough winter climate, so maybe some fractions among Gezi’s ‘illegal’ groups would be in help for Kiev’s angry pro-West bourgeois youth?

However, the shift of the wind changed after Kiev police’s fierce reaction following a long wait and the violence in Ukraine Parliament strengthened the opinion that Yanukovych would lose his seat. Pro-government mainstream media in Turkey began to prepare special news declaring that little progress had been made really in Ukraine on the subjects of democratization and transparency since The Orange Revolution in 2004 and to broadcast some discussion programs, short documentaries and special analysis-news directed at understanding the roots of the crisis. As a matter of fact, Turkish public opinion got a shock after Yanukovych secretly left his mansion for escaping to(ward) Russia. His escape, taking away his bathroom equipments made of gold, collections of classical cars and other details, was a typical behavior of dictators (or at least of authoritarian leaders), and it is possible to say that this situation set Yanukovych’s image to zero in the eyes of all Turkish people, socialists and conservatists alike.5 At the same time, Turkish politics was tense and fist-fights were occurring in Turkish Parliament as in Ukraine. After an opponent leader from CHP was punched, comments took place in social media telling that Yanukovych’s members of parliament (MP) had the mentality as Erdoğan’s MPs and that Turkey needed a couple of people like Vitali Klitschko who has been a leader of the Euromaidan protesters and a professional heavy-weight of 2.03 meters height boxer. Similar reactions were expressed after another view which reminded of Turkish police, who used excessive violence, caused 11 people’s death, over 8 thousand people’s injuries and sexual harassment against woman protesters. When the police humiliated a detained person by making him take all of his clothes while the weather was -10 Celcius degrees, Turkish TV-watchers and social media users showed a transient sensitivity towards what happened in Ukraine. But, as I have noted earlier, the approach to the subject was generally not more than ‘a look from a far distance.’

However, the sudden outbreak of the Crimean crisis and the emergence of several death news caused the content of the news to cover Russian expansionism. Discussions about whether the situation would initiate a ‘New Cold War’ were generally held with a reference to the Ossetia and Chechnya experiences and reviews almost uniformly began to express that Russia, having tested its military power, had given a message to both the ex-Soviet countries and global actors. At this very point, Crimea’s cultural, historical and political importance to Turkey was remembered for the first time. The referendum process generated organizations held by Crimean emigrant associations centered in İstanbul and Ankara, round table meetings of thinktanks, conferences on Crimea organized by universities. But this, as Dr. Vugar Imanov from the International Relations department of İstanbul Şehir Universitesi told during a personal meeting on 6 May 2014, also shed light to how superficial the perception of Crimea and Ukraine was. Newspapers, think-tanks, universities were caught unprepared and Imanov, who is of Azerbaijani origin and who wrote a doctoral thesis on Eurasianist thought, said that many TV channels, universities and associations in İstanbul invited him because they had not found another person with a knowledge on the subject. He was right. The truth is, there was not one expert focusing completely on the study of Ukraine in Turkey…

Analysis of the Turkish Mainstream Media’s Discourse
Then, in the post-Yanukovych period, what are the prominent reviews on Ukraine? When we look at the titles which have been read most and got the biggest attention in various newspapers and news portals, we can say that two different tendencies have become subjects to two separate and superficial
analysis. For instance, it is possible to see, among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media, a news entitled “Ukrainian crisis served Turkey” (30.07.2014) by the newspaper Sabah mentioning the rise of the Turkish air transport and an analysis by Gönül Tol on the newspaper Akşam (17.03.2014) speculating that the crisis could be “an opportunity for Turkey” Turkish among the news that have been seen most in pro-Erdoğan media. In fact, the same approach – not surprisingly – is seen on the newspaper Yeni Şafak in this way: “Ukraine crisis will energize Turkey” (16.03.2014). While Russia’s Voice (Rusya’nın Sesi in Turkish), a portal broadcasting from both Russia and Turkey, has made propagandist broadcasts like “Crises in Syria and Ukraine Are Bringing Russia And Turkey Closer” (21.05.2014), the portal America’s Voice (Amerika’nın Sesi in Turkish) put forward an analysis entitled “Ukraine Crisis Is Affecting Turkish Economy” (26.04.2014). Dutch analyst Joost Lagendijk, who is a former GreenLeft Member of the European Parliament and served as the joint chairman of the Turkey-EU Parliamentarians delegation, wrote “There is no exit for Turkey in Ukraine crisis” in his article published in the newspaper Zaman (14.05.2014) while senior writer Sami Kohen (18.04.2014) from the newspaper Milliyet and political scientist and leading commentator Fuat Keyman from the newspaper Radikal (05.03.2014) argued that Turkey has not had the luxury of starting a power struggle over the crisis. All of these recent three writers underlined that one needed to watch future military-political developments more carefully instead of focusing on Yushchenko or Yanukovych, Ukraine or Russia, Europe or Eurasia equations. In fact, new assessments made during Minsk Talks at the end of August 2014 seem to have begun to confirm the rightness of these three writers.

In this sense, it seems possible to draw some conclusions from our collection of news and columns taken from the websites of Turkey’s most popular newspapers Zaman, Posta, Sabah, Milliyet, Star, Akşam and Hürriyet. Accordingly, based on the columns which have been read and shared on Twitter most, we can say that Turkish media has covered Ukrainian Revolution and Crimean
Crisis from the following perspectives:
1) Energy Crisis and energy security
2) Protests, Protestors and linkages to Gezi Park protests.
3) Writings reminding of the need to preserve Turco-Russian relations
4) Effects of the crisis on the tourism in Turkey
5) The position and security of Crimean Tatar-Turkic community

Issues such as analysis on the subject of Ukraine’s territorial and national integrity, the situation of the tradespeople exporting goods and services to Ukraine, Turkish students studying in Ukraine remained in the back-ground almost as if they were merely details. On the other hand, reviews on the flow of natural gas have been the primary theme or among the primary topics on the agenda within the 84 columns out of 140 (published during the period between 1 December 2013-10 September 2014) that we have examined and that have different contexts. As for the number of written and mainly oral declarations made by the government which were broadcast on the evening news of the most popular TV channels, it was 87 between 21 November 2013-1 September 2014. It means that every single review was made per every four days, picturing on its own Turkey’s level of interest towards the region.6

As to the humanitarian dimension of the events, it is perhaps the most neglected part. Within Turkish media, which is proud of trying to take lead in aiding to the humanitarian crises in Syria, Palestine, Somalia, Indonesia, Myanmar, Libya and even Haiti, there has not even been a proposal, throughout the process, to organize an aid campaign for either Orthodox and Catholic Ukraininans or Muslim Crimean Tatars.

Turkish Government’s Approach To The Crisis
From the second half of 2013 onwards, Gezi Park protests, the bribery and corruption operation against certain ministers and Erdoğan’s family, the scandal created by arms sent from Turkey for using in Syrian Civil War, the hostile competition between Fethullah Gülen Movement and pro-Erdoğan milieus, local elections at the end of March, and finally the process of presidential elections in 10 August occupied Turkish Government’s –actually not only the
government’s) agenda.

Within this time period, Ukraine crisis has always been considered less than the subjects mentioned above as and also less than ISIS issue, Israel’s attack on Palestine, the disaster in a mining enterprise in Soma, where more than 300 workers died, and a number of social explosions connected with nearly 2 million Syrians living in Turkey. In addition, it should be kept in mind that Erdoğan Government’s relations with Gulf (Kuwait, Saudi Arabia, Qatar and United Emirates) capital and Russia has become more close as it has distanced itself from European Union. Today, Turkey has a foreign trade relation worth more than 50 billion dollars with Russia; there are lots of structuring projects in Russia which are made by Turkish companies, also Russia is the basic arrival for Turkish clothing products, beer, chocolate and so on.7 For the last couple of years, nearly 4 million Russian tourists have visited Turkey annually and Russia still continues to be Turkey’s predominant natural gas supplier. It should also be noted that a “Putin fear” has been present within Turkish public opinion who has been watching authoritarian Putin’s uncompromising attitudes for nearly 15 years. It should be kept in mind that Erdoğan, who has been criticized by many people over “resembling Putin” since 2010, has been willing to have good relations with the Russian President and appointed Yiğit Bulut (b.1972), a Russophile journalist, as his principal adviser. Within the context of these conditions, one would not expect Turkish government to engage in Ukraine after all, with which it does not possess very powerful political-economic ties, compared to its relations with Russia. Thus, from the beginning of the crisis onwards, Russia’s steps towards Ukraine have not been considered as a crisis in which Turkey can get involved due to its primarily and directly affected position, as it has been the case in Syria. Aside from having maritime boundaries on the Black Sea, Turkey would be affected secondarily and indirectly from the tension between Russia and Ukraine-for instance when Russia’s revisionist attitude would be considered together with its reflections on the Caucasus. If we look at it from a broader context, the issue has been taking shape within the general balance between the West and Russia. For this reason, The Western World and its institutions stepped forward as the leading actor in the political efforts directed at solving the issue. Turkey will continue in the future to try to harmonize its NATO led Trans-Atlantic security policy and its own regional approach. At this point, it is worth mentioning that Turkey has traditionally followed a policy that has shunned remaining in between during a crisis between The West and Russia.

Similarly, “In the last couple of years, Turkey has compartmentalized its relations with Russia, as it has done with Syria and has been careful to not to be affected by regional crises. Therefore it needs to oversee delicate balances throughout this crisis in which Russia is directly involved.”8

Within the context of the conditions that we have written thus far, let us take a look at how Ankara is approaching to the subject although Turkey has not been able to show an active presence during this crisis. A written declaration made by Turkish Ministry of Foreign Affairs on 6 March and with the number 77, on the subject of the referendum decision of The Parliament of Crimea Autonomous Republic related to Crimea’s status, was giving important clues concerning our point. A language as well-balanced as possible was used in the statement and it was declared that referendum would not contribute to the resolution of the crisis, but that it could result in dangerous outcomes which could cause serious splits among different groups in Crimea. Following matters were put forward in the declaration: 1) We are against all kinds of fait accompli in the region. 2) The referendum can cause new fractures and negative results in the region. 3) Turkey is very sensitive about Crimean Tatars with whom we share similar ancestries. 4) A solution which will be “based on the political unity and the territorial integrity of the country, within the context of democratic principles, in accordance with international law and agreements” should be found. 5) For this, an environment of “reconciliation” and “dialogue” should be provided between related parties.9 Turkey, with this declaration, was putting forward in a sense its principal sensitivities connected with the crisis as well as a solution to the crisis. Nevertheless, developments so far have shown that Turkey has not been effective even as a “passive mediator.”

When we look at the general picture, conditions seems to be different this time for Turkey, from those during Russo-Georgia War in 2008 when Turkey’s stance was close to Russia, and developments are pointing out an inevitable choice similar to that in The First Crimean War (1853-1856). But under present conditions, the ongoing confidence crisis in Turkey’s relations with the West and the relationship of dependency within Russo-Turkish relations show that a choice of this kind will not be easy either. What’s more, Turkey’s ongoing internal crisis constitutes a leading factor which makes this kind of choice more difficult. Turkey is almost being attempted to be left out of this new big game through certain internal, artificial and controlled crises, whereas Turkey needs to have an active role in this crisis which directly interests it. At least, as it was mentioned above, Crimean Turks dimension and the security of Black Sea region necessitates it. And also “2023 Vision” which has been referred many times by Erdoğan…10 Let’s not forget that a passive Turkey which is left out of The Mediterranean and Black Sea will not be able to, a large extent, to develop a medium-long term policy! Thus, the “strategic depth” perspective expressed very often by Erdoğan-Davutoğlu duo and their claim about producing proactive foreign policy seem to lead Turkey to take on revisionist Russia which is for a status quo in Black Sea.

Turkey’s Movement Capability
Despite all, “Eurasian Union” -which appears to us in the way of protecting the process of cooperation in Turco-Russian relations, which has not broken down in spite of 2008 Georgia and 2011 Syria crises and which has been identified by Erdoğan government with Shanghai Five after 2010- bears a central importance for this government together with “Turkey’s Sunni backyard.”11 What’s in question here is an effort to form a new balance against the West and to use the common geography as a source of power through cooperation instead of an area of competition-conflict.12 This pursuit of unity, attempted to be brought into being after 11 September 2001 around the axis that joins Russia and Turkey, is now about to sink into the deep waters of the Black Sea because of differences of approach that started to conflict not in Ukraine but in Crimea.13 In this context, Foreign Minister of the period –now Prime Minister- Ahmet Davutoğlu’s statement that Turkey will make any efforts to keep Crimea as a part of Ukraine is very important.14 Here appears a clear differentiation from Russia. Now, what will happen in this situation? How will Turkey answer the questions starting with “which” and “how” that appear in the context of the phrase “any efforts” underlined by Davutoğlu’s statement “We will make any efforts to guarantee Crimea’s future”? This is a question which is bound to remain unanswered for the time being… But it seems possible by the way of “a dual flexibility.” In fact, as Prof. Selçuk Çolakoğlu pointed out, state-owned Turkish Airlines’ (THY) decision of restarting flights to Crimea on 14 April 2014, contain certain political messages beyond being an economic decision. Likewise, “Turkey’s lack of participation even in weaker EU sanctions against Russia can be interpreted as a reflection of the policy of protecting relations with Russia.”15

In conclusion, although Turco-Russian relations move on the way of cooperation through Putin-Erdoğan relations, Russia’s historical demands on the Caucasus, the Black Sea and the Straits still continues to exist and Turkey’s statement, which was expressed at the highest level, on the subject of Crimea’s remaining in Ukraine is being tested in Crimea just as Russia’s imperial power, which is being examined also in Crimea.

Turkish Ministry of Foreign Affairs’ written reaction numbered 279 related to the conflicts on August shows that in a potential crisis between the West and Russia, Turkey will have to play the role of being “a part of the Free World” and will understand through experience that it will not be able to make a long-running alliance with Russia due to historical and political realities.

Hasan Aksakal, PhD – Researcher at the Faculty of Political Sciences Istanbul University. Editor of a Journal Gelenekten Geleceğe. He specializes in Turkish history 19th-20th cc and contemporary situation in the Black Sea region.

1 According to Prof. Karpat, the amount of Crimean Tatars who fleed to Ottoman Empire from 1783 to 1922 is approximately 1.800.000 people. See at: Kemal Karpat, Ottoman Population, 1800-1922: Demographic and Social Characteristics, University of Wisconsin Press, Madison-Wisconsin, 1985, p.66.

2 Hakan Kırımlı, Turkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Yerleşimleri, Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.

3 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/kiev-gezisi-588906 (online), 02.12.2013. “Kiev Gezi’si”, Akşam, 10.12.2013. “Gezi’ci Piyanist Kiev’de Ortaya Cıktı”, Sabah, 23.12.2013, http:// www.haberinvakti.com/dunya/karanlik-eller-geziyi-ukraynaya-tasidi-h35360.html, (online), 09.12.2013. Star, 24.12.2013.

4 İbrahim Karagul, Tahrir, Taksim, Kiev… Ya Dershane Krizimiz?, Yeni Şafak, 04.12.2013.

5 http://www.yenisafak.com.tr/dunya/yanukovic-kacamiyor-620961 (online), 23.02.2014. www.taraf.com.tr/haber-yanukovicin-kalesine-girdiler-149062 (online), 23.02.2014. http://haber.stargazete.com/dunya/fl as-sirra-kadem-basmisti-izi-bulundu/haber-847316 (online), 23.02.2014.

6 I thank ajanspress.com for these statistical data.

7 “Rusya-Turkiye Toplam Ticaret Hacmi 50 milyar Dolar”, Zaman, 10.06.2013.

8 Şaban Kardaş, Turkiye ve Ukrayna Krizi: Suriye Krizinin İzduşumleri, Ortadoğu Analiz, Sayı: 62, (May-June 2014), s.6. Kardaş is an associate professor from the department of International Relations at TOBB Ekonomi Universitesi and the chair of ORSAM, a pro-Erdoğan think-tank in Ankara.

9 http://www.mfa.gov.tr ). http://www.mfa.gov.tr/no_-77_-6-mart-2014_-kirim_daki-songelismeler-hk.tr.mfa (online), 06.03.2014. Also see M. Seyrettin Erol, “‘Ukrayna-Kırım’ Krizi ve‘İkinci Yalta Sureci’”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, Sayı: 41, (Spring 2014), p.10.

10 Erol, p.12-13

11 Kadri Gursel, Erdogan Serious in Turkey’s Bid for Shangai 5 Membership, Al Monitor, 5 January 2013. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/shanghai-cooperation-organizationerdogan- turkey.html (online), 1 September 2014.

12 Ahmet Davutoğlu had mentioned this critical balance in his famous book entitled Stratejik Derinlik in 2001. See more at Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Turkiye’nin Uluslararası Konumu, İstanbul: Kure Yayınları, 75th edition, 2011, pp.119-182.

13 Deniz Berktay, a Turkish journalist with Cumhuriyet from Kiev, reminds us of the historical perspective. Online correspondence with Berktay, 09.09.2014. Also see, Erol, p.13.

14 http://turkish.ruvr.ru/news/2014_03_02/Turkiye-Kirimin-Ukraynada-kalmasi-ichin-her-sheyyapacak/ , (online), 02.03.2014.

15 See more in Selcuk Colakoğlu, “Turkiye’nin Ukrayna-Rusya Krizinde Tavrı”, USAK Analiz, http://www.usak.org.tr/kose_yazilari_det.php?id=2288&cat=344#sthash.mz1deFSS.dpuf (online), 20.04.2014.

Tematyka prometejska w czasopismach polskich Tatarów w okresie II Rzeczypospolitej. Zarys problematyki

Selim Chazbijewicz

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w: 
"Nowy Prometeusz " nr 5, grudzień 2013, ss. 161-176]

1Tatarzy polscy stanowią wspólnotę etniczną, która nie tylko kontynuowała tradycje militarne, ale była także grupą kulturotwórczą. Ta kulturotwórcza funkcja etniczności tatarskiej przejawiała się w tworzeniu rękopiśmiennej literatury i książki muzułmańsko-tatarskiej na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego2. Staropolska literatura Tatarów polsko-litewskich doczekała się już obszernej bibliografii3. Także dwudziestowieczna literatura tatarska w Polsce zaczyna być ośrodkiem zainteresowania badaczy4. Natomiast tatarsko-muzułmańska prasa wydawana w Polsce w okresie międzywojennym doczekała się proporcjonalnie niewielu omówień5. Wskazać należy, że prasa ta, zwłaszcza późniejsza, powojenna, jest obiektem jeszcze mniejszej liczby tekstów krytycznych6. Nie analizowano jej jednak nigdy pod kątem tematyki prometejskiej. Niniejsza próba jest pierwszą, jednakże niepełną, w badaniach nad polskimi Tatarami.

Społeczność polskich Tatarów, licząca w okresie międzywojennym ponad pięć tysięcy członków7, zdołała wykrzesać z siebie wysiłek intelektualny i organizacyjny, wydając w latach 1930-1939 trzy tytuły prasowe. Dwa z nich miały charakter periodyków – kwartalnika i miesięcznika, jeden był wydawnictwem nieregularnym o cesze almanachu. W latach 1930-1931 i 1934-1937 ukazywał się w Warszawie kwartalnik „Przegląd Islamski”, zaś w latach 1934-1939 w Wilnie wydawany był miesięcznik „Życie Tatarskie”. Oprócz tego opublikowano trzy tomy „Rocznika Tatarskiego”, w latach 1932, 1935 i 1938.

Wydawcą i redaktorem naczelnym oraz inicjatorem „Przeglądu Islamskiego” był Wassan Girej Dżabagi, były przewodniczący parlamentu i minister skarbu Republiki Górskiej Narodów Północnego Kaukazu w latach 1917-1919. Był także przedstawicielem tej republiki podczas obrad konferencji wersalskiej w 1919 roku. W roku 1923 przyjeżdża do Polski i osiada w Warszawie, gdzie zakłada swoją prywatną agencję prasową Orient. Praca agencji polegała na nasłuchu radiowych wiadomości w językach rosyjskim, angielskim, francuskim, tureckim, perskim i arabskim oraz sprzedawaniu tych informacji polskiej prasie. Dżabagi był absolwentem politechniki w Petersburgu, synem ostatniego suwerennego chana Inguszetii – Eldżiego Dżabagi8. W roku 1912 ożenił się z polską Tatarkąmuzułmanką Heleną Bajraszewską, córką notariusza w Wołkowysku i właściciela majątku ziemskiego Olszymowo w powiecie wołkowyskim, Lucjana Bajraszewskiego. W latach 1930-1931 „Przegląd Islamski” ukazywał się jako wydawnictwo
prywatne, zaś w latach 1934-1937 jako organ Gminy Muzułmańskiej Miasta Stołecznego Warszawy. Sam Dżabagi publikował także w innych czasopismach. W roku 1937 wyjechał do Turcji jako korespondent Polskiej Agencji Telegraficznej. Jego wyjazd definitywnie zakończył wydawanie czasopisma. „Przegląd Islamski” był również prenumerowany przez polskie placówki dyplomatyczne na Bliskim Wschodzie, a także wysyłany do: Jugosławii, Turcji, Iranu i Indii.9

Drugi z tatarskich periodyków, „Życie Tatarskie” był formalnie wydawnictwem Oddziału Wileńskiego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej. Organizacja została założona w 1926 roku. Jej liderzy to: bracia Leon (Arsłan) i Olgierd Najman Mirza Kryczyńscy. W rzeczywistości jednakże faktycznym wydawcą był mufti – zwierzchnik religijny polskich, tatarskich muzułmanów – Jakub Szynkiewicz, stojący na czele Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP. Organizacja ta powstała pod koniec 1925 roku w Wilnie i jednoczyła muzułmańskie gminy religijne w granicach państwa polskiego. Redaktorem naczelnym, formalnie tylko redaktorem odpowiedzialnym, „Życia Tatarskiego” był Stefan Tuhan Mirza Baranowski, sekretarz muftiatu (urzędu muftiego w RP), były pułkownik armii cesarsko-rosyjskiej, ziemianin. Był on także pisarzem i historykiem amatorem – pisał różnego rodzaju przyczynki, noty historyczne i artykuły, dotyczące historii polsko-litewskich Tatarów, zwłaszcza ich wojskowości. Miesięcznik, a także wcześniej wspomniany kwartalnik, często wydawano w łączonych zeszytach, po dwa, a nawet trzy numery razem. Praktyka tego typu dotyczyła także „Przeglądu Islamskiego”.

Leon Kryczyński, używający rodowego przydomku Najman Mirza, prawnik, współinicjator ruchu kulturalnego polskich Tatarów, działacz rządowy Tatarów Krymskich, pracujący także w Azerbejdżanie, w latach 1918-1920; aktywny uczestnik ruchu prometejskiego, redaktor, wydawca, publicysta, historyk tatarszczyzny, społecznik, był redaktorem naczelnym „Rocznika Tatarskiego”, czasopisma inicjującego badania naukowe nad dziejami i kulturą polsko-litewskich Tatarów10. Zarówno „Przegląd Islamski” i „Życie Tatarskie” liczyły, jako pojedyncze numery, 16 stron plus 2 strony wewnętrzne okładki, które były koloru szarozielonego z czarnymi napisami tytułowymi. „Przegląd” na pierwszej stronie okładki, pod napisem tytułowym, miał też drukowany spis treści, zaś u dołu pierwszej strony okładki znajdował się adres redakcji i telefon. „Życie Tatarskie” swoją stopkę redakcyjną miało na stronie trzeciej (wewnętrznej ) okładki. Format obu czasopism to B5. „Przegląd Islamski” miał też kilka numerów wydanych w formacie A5.

Tematyka wszystkich trzech periodyków była różnorodna. Wszystkie miały również swoje stałe rubryki czy działy. Jedną z takich rubryk stanowiła kronika wydarzeń. Miesięcznik „Życie Tatarskie” dzielił ją na dwie części pt. Ze świata oraz Z kraju. Z kolei „Przegląd Islamski” wprowadził rubryki: Kronikę krajową i Kronikę zagraniczną. Natomiast „Rocznik Tatarski” tom I posiadał sekcję zatytułowaną Kronika, obejmującą informacje zarówno z kraju jak i ze świata. W tych to działach i rubrykach umieszczane były bardzo często informacje o charakterze – prometejskim, informujące o aktywności i działalności emigracji politycznej z Krymu, Powołża lub Kaukazu i Turkiestanu. Część artykułów dotyczyła także bezpośrednio czy też pośrednio tematyki prometejskiej.

Publicyści, wywodzący się z polskich Tatarów, a także przebywający w Polsce Tatarzy krymscy, piszący po polsku, publikowali również w kwartalniku „Wschód-Orient”, wydawanym przez Instytut Wschodni w Warszawie. Tematyka tego periodyku była poświęcona zagadnieniom prometejskim. W czasopiśmie tym publikowali: Leon Kryczyński, Wassan Girej Dżabagi, Stefan Tuhan Mirza Baranowski, Abdullah Zihni Soysal, Edige Szynkiewicz. Ten ostatni używał pseudonimu Kırımlı Yigit (Krymski Chwat). Najczęściej tematyka prometejska łączyła się z tematyką walki i wyzwolenia krymskich Tatarów spod jarzma sowieckiego oraz utworzenia krymsko-tatarskiej państwowości, a także państwowości Górali Kaukazu, co stanowiło domenę W. Gireja Dżabagi. W „Przeglądzie Islamskim” tematyka prometejska występuje niejako pośrednio, to znaczy przez wyraźnie akcentowane stanowisko panislamskie. Panislamizm jako doktryna polityczna, głosząca wspólnotę polityczną i kulturową wszystkich wyznawców islamu była wymierzona także w sowieckie imperium, dziedziczące po dawnej, carskiej Rosji rozległe terytoria, zamieszkałe przez ludność muzułmańską. Co więcej, muzułmanie zamieszkiwali sam środek państwa sowieckiego, tereny nad Wołgą i wokół Uralu. Bezpośrednie odniesienia do prometejskiej ideologii zawierały teksty publikowane w „Życiu Tatarskim” i w „Roczniku Tatarskim”. Intensywność tych publikacji wzrastała od roku 1930.

W pierwszym tomie „Rocznika Tatarskiego” tematyka prometejska jest obszernie reprezentowana. W dziale II czasopisma, zatytułowanym Rozprawy redakcja zamieściła programowy artykuł Olgierda Najman Mirzy Kryczyńskiego, pt. Ruch nacjonalistyczny a Tatarzy litewscy. W tekście tym autor pokusił się o sformułowanie ideologii wyznawanej przez ówczesne elity polskich Tatarów. Ideologia ta polegała na koncepcji pośrednika, przewodnika, tłumacza jako roli dla narodowej, niewielkiej grupy polskich Tatarów. Kryczyński widział etniczną wspólnotę tatarską w Polsce jako grupę narodową, konsekwentnie używając nazwy „Tatarzy litewscy”, którą w XIX stuleciu ciągle stosowała i wprowadzała rosyjska historiografia oraz administracja. W artykule autor omawia pokrótce stanowiska europejskich teoretyków kultury takich jak: Oswald Spengler i Réne Guenon, piszących o upadku europejskiej cywilizacji, i mówi dalej o konieczności syntezy kultury, posługując się modelem heglowskiej triady dialektycznej. Konkluzją artykułu jest przesłanie na temat historycznej, dziejowej roli polskich Tatarów, będących naturalnymi pośrednikami pomiędzy cywilizacją Europy a cywilizacją islamskiego wschodu. Misją dziejową Tatarów jest wprowadzanie narodów muzułmańskich w tajniki europejskiej kultury i edukowanie narodów europejskich w zakresie wiedzy o kulturze i mentalności narodów islamskich. Kryczyński, pisząc o narodach muzułmańskich, rozumiał za Ismailem Bej Gasprinskim11 przede wszystkim narodowości turecko-muzułmańskie w carskim imperium. Także sam Gasprinski pisał o pozytywnej roli polskich Tatarów, wprowadzających do kultury europejskiej przedstawicieli innych muzułmańskich narodowości Rosji12. Rolą polskich Tatarów jest budzenie narodowej świadomości, a także przewodzenie muzułmanom rosyjskim, prowadzące do ich wyzwolenia spod jarzma panowania imperium. Klasycznym przykładem mogłaby być tu rola generała Macieja Sulkiewicza13. Omawiany tekst Olgierda Kryczyńskiego był programowym artykułem ideologicznie uzasadniającym udział polskich Tatarów w ruchu prometejskim.

Kolejnym tekstem z I tomu „Rocznika Tatarskiego” był artykuł Aleksandra Achmatowicza, pt. Zarys stanu prawnego wyznania muzułmańskiego w b. Rosji i współczesnej Polsce. Wprawdzie artykuł ten bezpośrednio ani tytułem, ani treścią nie jest powiązany z tematyką prometejską, jednakże na pewno w sposób pośredni jego zawartość prezentuje tę ideologię. Jeśli prometeizm rozumieć szeroko, według określenia Józefa Piłsudskiego – rozbicie Rosji według szwów narodowych, to artykuł Achmatowicza, omawiający prawne położenie ludności muzułmańskiej w imperium rosyjskim: ucisk, opresję i poniżenie, stanowi wyraźne historyczno-prawne uzasadnienie tendencji separatystycznych wśród rosyjskich muzułmanów, po rewolucji w 1917 roku. Kolejnym artykułem „prometejskim” jest tekst Veli Bek Jedigara, podpisany kryptonimem V.J., zatytułowany Pułk Tatarski Ułanów im. Mustafy Achmatowicza (1919-1921). Podobnie jak w wypadku artykułu Achmatowicza, nie jest to tekst bezpośrednio prezentujący ideę prometejską. To tekst historyczny, omawiający organizację i szlak bojowy pułku tatarskich ułanów. Jednakże liczne nawiązania do sytuacji muzułmanów w Związku Sowieckim i ich tęsknot niepodległościowych, z racji kaukaskiego pochodzenia autora artykułu, a także wielu ułanów, służących tej jednostce sprawia, że całość nabiera – prometejskiego charakteru – dziejów najnowszych walki o „wolność waszą i naszą”, tzn. Polski, a także kaukaskiej ojczyzny autora oraz wielu służących w pułku ułanów.

Kolejnym tekstem w „Roczniku Tatarskim”, w części czasopisma zatytułowanej Miscellanea jest artykuł Ayaza Ishakiego, pt. Narodowe zadanie polskich Tatarów. Ayaz Ishaki był wybitnym pisarzem tatarskim oraz, w latach 1917-1919, działaczem niepodległościowym republiki Idel-Ural, której niezawisłość ogłosili Tatarzy na Powołżu w roku 1918. Ishaki był później politycznym emigrantem, działającym aktywnie w ruchu prometejskim w: Polsce, Turcji, Japonii i Niemczech. Był aktywnym uczestnikiem politycznego panturkizmu. W swoim artykule wyraźnie wskazuje na konieczność udziału polskich Tatarów w ruchu prometejskim, a także walce politycznej narodów muzułmańskich Rosji o wyzwolenie narodowe i polityczną suwerenność. Rozumiał to jako narodowe zadanie polskich Tatarów. Ishaki w 1938 r. wydał w polskim tłumaczeniu, nakładem Instytutu Wschodniego w Warszawie, broszurę Idel-Ural na temat historii i walki politycznej oraz militarnej nadwołżańskich Tatarów o suwerenne państwo. Broszura ta wydana była również w języku rosyjskim, w 1933 roku, w Paryżu14, a także w języku francuskim i japońskim w roku 1934.

Kolejnym tekstem jest artykuł Wassan Gireja Dżabagi, pt. Statystyka oraz jedność geograficzna i duchowa islamu, będący dziełem o wyraźnie panislamskiej ideologii, w dużej mierze wymierzonej przeciwko sowietom. Początek artykułu omawia liczbę ludności muzułmańskiej w Związku Sowieckim. Następnym tekstem w tej części tomu I „Rocznika Tatarskiego” jest artykuł lidera azerbejdżańskiej partii Musawat na emigracji i jednego z przywódców Republiki Azerbejdżanu w latach 1918-1920, Mehmeda Emina Resulzadego. Nosi on tytuł Aleyhi Selam. Słowa te w języku arabskim to odpowiedź na religijne pozdrowienie, które wypowiada muzułmanin do drugiego muzułmanina. Ma to w tytule tekstu Resulzadego znaczenie symboliczne – odpowiedź na pozdrowienie, na gest, na przywitanie ze strony polskich muzułmanów – Tatarów. Ta odpowiedź to jednocześnie gest wyciągnięcia ręki i wprowadzenia ich do walki o wyzwolenie narodowe, religijne i społeczne o przywrócenie suwerennej państwowości Azerbejdżanu oraz innych kaukaskich republik i narodów, wyznających islam. A wreszcie zachęta i zaproszenie polskich Tatarów do czynu prometejskiego, do walki o wolność i niezawisłość wszystkich rosyjskich muzułmanów. Artykuł Resulzadego można określić jako tekst o charakterze prometejskim, będący inspiracją do wspólnej walki, gdzie motywacją dla polskich Tatarów miałaby być religijna solidarność, etniczne – pantureckie poczucie jedności i łączności oraz polska racja stanu, która, według Józefa Piłsudskiego, bezpieczeństwo geopolityczne Polski osadzała na strategicznym priorytecie rozbicia, rozczłonkowania, a przynajmniej zdecydowanego osłabienia Rosji, bez względu na jej aktualny kształt ustrojowy.

W dalszej części omawianego periodyku znajduje się szkic biograficzny generała Macieja Sulkiewicza15 podpisany Arsłan Bej, pseudonimem używanym przez Leona Najman Mirzę Kryczyńskiego. Biogram generała Sulkiewicza jest, podobnie jak wcześniej przedstawiany tekst Resulzadego, artykułem bezpośrednio nawiązującym do tematyki i ideologii prometejskiej. Sam autor artykułu, był na Krymie od czerwca do października 1918 r., w okresie rządów generała Sulkiewicza, dyrektorem kancelarii rządu Demokratycznej Republiki Krymu. Tekst ten był więc nie tylko zwykłym szkicem biograficznym, ale także osobistym hołdem tatarskiego działacza niepodległościowego złożonym innemu Tatarowi, premierowi suwerennego rządu krymskiego, jedynemu jakiego mieli Tatarzy krymscy i Krym w XX i XXI stuleciu. Tekst Kryczyńskiego był też zdecydowaną gloryfikacją prometejskiej aktywności, pochwałą walki o wolność, którą w latach 1917-1920 prowadzili polscy Tatarzy: na Krymie, na Powołżu, w Azerbejdżanie, a także w rosyjskim Turkiestanie, który również próbował uzyskać niezawisłość i wolność. Walka prowadzona była przez ówczesną młodą, nastawioną niepodległościowo inteligencję i kupców oraz przemysłowców muzułmańskich. Nowa inteligencja, kształcona w dużej mierze już według wzorców europejskich, oprócz idei wolnościowych przeniosła na wschód muzułmański ideologię europejskiego nacjonalizmu, a także sama zdecydowanie wybrała kulturową opcję okcydentalistyczną jako jedyną możliwą wobec niebezpieczeństwa rusyfikacji części elit ówczesnego islamskiego społeczeństwa w imperium rosyjskim. Metoda kształcenia w tradycyjnych, religijnych szkołach islamskich-medresach, polegająca na nauczaniu nowych treści: przedmiotów ścisłych, języków europejskich, dziejów ojczystych i języka przy zastosowaniu innych niż tradycyjne sposobów nauczania, a mianowicie mechanicznego, pamięciowego opanowaniu materiału, bez prób rozumienia nauczanych treści. Nazywano to – nową metodą, w języku arabskim – usul dżadid. Od tego określenia wziął też swoją nazwę nacjonalistyczny i zorientowany narodowowyzwoleńczo ruch młodej inteligencji wśród muzułmańskich narodów Rosji. Zwany był dżadidyzmem. Opisuje także Kryczyński działalność polskiej misji dyplomatycznej w Baku, na czele z Tytusem Filipowiczem w 1919 r., w szczególności
epizod z formowaniem dywizji polskiej generała Lucjana Żeligowskiego, w czym wydatnie pomagał mu generał Maciej Sulkiewicz, jako szef sztabu armii Azerbejdżanu.

Następnym artykułem w periodyku jest tekst Aleksandra Achmatowicza, pt. Tragedia Tatarów Krymskich. Autor opisuje w nim zajęcie półwyspu krymskiego przez Armię Czerwoną, a wcześniej w paru akapitach zarysowuje sytuację Krymu po jego aneksji przez Rosję w 1783 roku. Następnie Achmatowicz omawia relacje pomiędzy odradzającym się państwem tatarskim na Krymie a rządem hetmana Pawła Skoropadskiego, który próbował zdławić nowo powstającą tatarską państwowość Krymu w imię swoich imperialnych zapędów, tj. tendencji do inkorporacji półwyspu przez Państwo Ukraińskie. Następnie omawiał Achmatowicz niemiecką okupację Krymu po traktacie brzeskim, od połowy do października 1918 r. i stosunek wojskowej administracji niemieckiej o tatarskich prób niepodległościowych, w tym do rządu Sulkiewicza. Kończy artykuł wyrażeniem nadziei na szybką niepodległość zarówno Krymu jak i Kaukazu oraz rosyjskiego Turkiestanu, a także Idel-Uralu, czyli terytoriów pomiędzy Wołgą a Uralem. Achmatowicz, podobnie jak Kryczyński sam był uczestnikiem wydarzeń na Krymie w roku 1918, sprawował funkcję ministra sprawiedliwości w rządzie generała Sulkiewicza, zaś w latach 1920-1922 był wicepremierem w rządzie Republiki Litwy Środkowej ze stolicą w Wilnie, a także senatorem Rzeczypospolitej.

Następnym tekstem o niewątpliwie prometejskiej proweniencji jest list Dżafara Sejdameta do Aleksandra Achmatowicza, jako byłego ministra sprawiedliwości w rządzie gen. Sulkiewicza. List pisany był i opublikowany w języku francuskim, a także współcześnie w zbiorze politycznej publicystyki Sejdameta, w języku rosyjskim16. Wyraża wdzięczność dla Achmatowicza za jego działalność na Krymie w roku 1918 i nadzieję na dalszą współpracę z krymską, tatarską polityczną emigracją w Polsce. Sejdamet sądzi też, że Achmatowicz będzie starał się za pomocą publikacji podtrzymywać świadomość politycznych interesów Rzeczypospolitej na Krymie. Nawiasem mówiąc, właśnie ten fragment listu zachował swoją aktualność do dzisiaj. Wyrażał nadzieję na wsparcie przez ogół społeczeństwa tatarskiego Polski i Litwy dążeń Tatarów krymskich do niepodległości.

Ciekawe informacje znajdują się także w Kronice, w pierwszym tomie „Rocznika Tatarskiego”. Mowa jest tam o uczestnictwie emigracyjnych, prometejskich działaczy politycznych z Idel-Uralu, Turkiestanu czy Azerbejdżanu w życiu społecznym polskich Tatarów. I tak, podczas I Zjazdu Wszechpolskiego delegatów oddziałów Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP, 26 grudnia 1928 r., obecni byli Ayaz Ishaki i Omar Bej Taregułow, zaś 27 grudnia 1929 r. w Wilnie przebywali Dżafar Sejdamet i Abdullah Zihni Soysal, będąc gośćmi polskich Tatarów. W styczniu 1931 r. był też w Wilnie prof. Validi Zeki na zaproszenie społeczności tatarskiej Wilna. Natomiast w dniu 18 maja 1931 r. wileńscy Tatarzy uczcili jubileusz 25-lecia działalności publicystycznej Ayaza Ishaki.

Związek Kulturalno-Oświatowy Tatarów RP prowadził szeroką akcję odczytową wśród ludności tatarskiej na Kresach. Była to część jego działalności statutowej. Tematyka tych odczytów, prowadzonych zarówno przez wykształconą elitę polskich Tatarów, a także przez gości emigrantów i działaczy prometejskich, w części dotyczyła idei prometejskiej. Za taką możemy też uznać odczyty mówiące o zadaniach czy także misji dziejowej polskich Tatarów lub młodzieży tatarskiej. Dla przykładu, w roku 1926 Ali Woronowicz wygłosił w Wilnie odczyt o zadaniach młodzieży tatarskiej, zaś Konstanty Achmatowicz o istocie narodowości. W roku 1927 Olgierd Kryczyński prezentował odczyt pt. Ruch nacjonalistyczny a Tatarzy litewscy, zaś w roku 1932 – Rzut oka na Islam pod względem geograficznym, statystycznym, politycznym i kulturalnym. Pierwszy tom „Rocznika Tatarskiego” zawiera jeszcze inne, krótkie teksty o zdecydowanie prometejskiej wymowie. Jeden z nich to artykuł, a właściwie rozbudowany nekrolog Ku pamięci Tadeusza Hołówki, autorstwa Halił Beja Has-Mameda, azerbejdżańskiego działacza prometejskiego, ministra sprawiedliwości i spraw wewnętrznych w rządzie Republiki Azerbejdżańskiej w latach 1919-1920, przewodniczącego Azerbejdżańskiej Rady Narodowej na emigracji. Śmierć Tadeusza Hołówki, zamordowanego przez terrorystów z OUN w Truskawcu, 29 sierpnia 1931 r., była szokiem zarówno dla polskiego społeczeństwa jak i dla działaczy ruchu prometejskiego, którego był aktywnym animatorem i koordynatorem. Tekst bezpośrednio nawiązuje do działań związanych z polityką prometejską, są w nim także przywołani aktywiści i działacze wywodzący się z polskich Tatarów, jak bracia Leon i Olgierd Kryczyńscy czy gen. Maciej Sulkiewicz, a także ich aktywność wśród rosyjskich muzułmanów.

Jeszcze przed tekstem o Tadeuszu Hołówce znajduje się także krótki artykuł, właściwie notka, pt. Prasa muzułmańska w Europie, z podtytułem w nawiasie Notatka informacyjna. Sygnowany jest podpisem Redakcja. Można śmiało domniemywać, że jego autorem był Leon Kryczyński, bardzo aktywny na polu współpracy pomiędzy poszczególnymi periodykami w łonie prasy prometejskiej. Tekst ten jest krótkim przedstawieniem emigracyjnych tytułów prasy muzułmańskiej aktywnie uczestniczących w realizacji polityki prometejskiej. Oprócz czasopism ukazujących się w Polsce jak „Przegląd Islamski” oraz „Wschód-Orient” pod redakcją Włodzimierza Bączkowskiego („Życia Tatarskiego” nie uwzględniono ponieważ było ono wydawane od 1934 r., a „Rocznik Tatarski” ukazywał stan z 1932 r.) przedstawiono periodyki ukazujące się we Francji, w Niemczech, w Rumunii oraz Finlandii. Były to następujące tytuły: „Informations Musulmanes” miesięcznik, pod red. Yousufa Maghrebiego ukazujący się od 1931 r. w Paryżu, „Prométheé”, sztandarowy periodyk ruchu prometejskiego ukazujący się pod redakcją Jerzego Gvazawy. Oba wydawane były w języku francuskim. Oprócz tego ukazywały się we Francji również czasopisma tureckojęzyczne i rosyjskojęzyczne: miesięcznik „Yasz Turkistan” ( Młody Turkiestan) od roku 1931, pod redakcją Mustafy Czokaj Ogłu, w Nogents s. Marne oraz miesięcznik „Gorcy Kawkaza” w Paryżu, pod redakcją Barasbi Baytugana, od 1929 roku. Z kolei w Niemczech ukazywały się następujące czasopisma: kwartalnik „Moslemische Revue” pod redakcją Maulviego Sadruddina i Maulviego Khana Durraniego, od 1924 r. w języku niemieckim. W językach turkijskich: „Istıklal” (Niepodległość) miesięcznik pod red. Mehmeda Emina Resulzade, od 1931 r. oraz „Yana Milli Yol” (Nowa Droga Narodowa) pod redakcją Ayaza Ishaki, od 1928 r. W Rumunii od 1929 r. ukazywał się miesięcznik „Emel” (Dążenie, Cel), który z przerwami, ukazuje się do czasów współczesnych, po 1944 r. w Stambule. Jego redaktorem naczelnym był w okresie międzywojennym adwokat Müstecıb Ülküsal, zaś w latach 70. XX w. polski Tatar zamieszkały w Stambule – Murat Yakupoğlu Jakubowski. Ukazywał się w także w okresie międzywojennym, od 1932 r., tygodnik „Yıldırım” (Błyskawica) pod redakcją Omera Halita. Z kolei w Finlandii wychodził miesięcznik „Yeni Turan” (Młody Turan) od 1931 r., pod redakcją Sadyk Beja. Jak podawała redakcja „Rocznika Tatarskiego”,  okresie od 1924 do 1932 r. ukazało się 11 tytułów prasy prometejskiej w różnych językach, w pięciu krajach europejskich, nie licząc Turcji i Jugosławii. Z tych 11 tytułów prasowych wyłączyć należy „Wschód-Orient” oraz „Prométheé”. Jak widać nasilenie działalności prometejskiej przypadło na koniec lat 20-tych, konkretnie po 1926 r., co należy wiązać z dojściem ponownie do władzy Józefa Piłsudskiego i lobby politycznego z nim związanego. Na ten okres datuje się także rozwój działalności Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP, powiązanie działalności związku z działalnością prometejską, zwiększoną aktywność polityczną i kulturalną braci Olgierda i Leona Kryczyńskich, a także większą liczbę publikacji o charakterze prometejskim w prasie tatarskiej w Polsce.

Tom drugi „Rocznika Tatarskiego” z roku 1935 przynosi na samym początku dużą i ważną rozprawę Leona Kryczyńskiego, pt. Tatarzy polscy a wschód muzułmański. Jest to obszerna praca obejmująca całościowy, historyczny przegląd relacji polsko-litewskich Tatarów z muzułmańskim wschodem, przede wszystkim Złotą Ordą, Chanatem Krymskim i Portą Ottomańską. Rozprawa liczy ponad sto stron. Część pierwsza dotyczy relacji historycznych, natomiast dalsze części poświęcił Kryczyński XX-wiecznym relacjom polskich Tatarów ze wschodem muzułmańskim, rozumianym przede wszystkim jako aktywność na polu wspólnej walki o wolność i niepodległość narodów i państw muzułmańskich. Wschód muzułmański to przede wszystkim Krym oraz Idel-Ural, a także Kaukaz i Turkiestan – w praktyce tereny rosyjskie i sowieckie. Autor opisuje działalność generała Macieja Sulkiewicza na Krymie i w Azerbejdżanie, wcześniejsze kontakty studentów – Tatarów polskich z przedstawicielami społecznej elity młodych muzułmanów studiujących w Petersburgu przed 1914 r., aktywność polskich muzułmanów na Kaukazie, w Turkiestanie, relacje z prometejską emigracją. Tekst bardzo ciekawy, jedyny jak dotąd omawiający całościowo relacje polskich Tatarów z muzułmańskim wschodem rozumianym przede wszystkim jako obszar rosyjski i sowiecki.

W tymże, drugim tomie „Rocznika Tatarskiego”, w części IV zatytułowanej Recenzje i sprawozdania znajduje się recenzja książki Dżafera Sejdameta, pt. Ismail Bey Gaspralı (Gasprinski). Autor recenzji Kırımlı Yığıt (Edige Szynkiewicz) pokrótce omawia pracę Sejdameta, będącą polityczną biografią Gasprinskiego, przedstawiającą jego sylwetkę oraz poglądy i ideologię będącą podstawą odnowy narodowej krymskich Tatarów oraz innych, muzułmańskich narodów Rosji. Była to jednocześnie jedna z pierwszych prób publicystycznych w Polsce, młodego ówcześnie działacza polskich i krymskich Tatarów, późniejszego bardzo aktywnego uczestnika ruchu prometejskiego17. W późniejszym okresie, tj. w latach 1935-1939 Edige Szynkiewicz – Kırımal staje się bardzo aktywnym publicystą piszącym na temat Krymu, krymskich Tatarów i walki ze Związkiem Sowieckim. Publikował w prasie polskich Tatarów, w kwartalniku „Wschód-Orient”. Na łamach „Życia Tatarskiego” opublikował następujące artykuły, noty i przyczynki: Przeszłość i teraźniejszość Tatarów krymskich (nr 7 z 1934 r.), Wszechazjatycki kongres i Japonia (nr 10/1934), w roku 1935 w numerze 1 pod pseudonimem Kirimli Arsłanoglu Ibrahim Tiurcy w Rumunii, następnie w tym samym numerze artykuł Teheran, będący fragmentem opisu jego ucieczki ze Związku Sowieckiego przez Kaukaz i Iran do Turcji i Polski. Cykl ten pod tytułem Z podróży po Persji kontynuowany był w numerach 5,6 i 12 z 1934 r., zaś numer 7,8 i 10 z tego samego roku przyniosły druk artykułu pt. Turkiestan Wschodni. W numerze 2/1935 artykuł Od Teheranu do tureckiej granicy, będący dalszą częścią opisu podróży-ucieczki, w numerze 4/1935 Z podróży po Persji, w numerze 5 z 1935 r. Imam Szamil – bohater narodowy, w tym samym numerze Z podróży po Persji kontynuacja cyklu opisu podróży-ucieczki. Szynkiewicz stał się wręcz jednym z głównych publicystów zapełniających numery „Życia Tatarskiego”.

Ważnym przyczynkiem do poznania relacji pomiędzy społecznością polskich Tatarów a ruchem prometejskim jest część V „Rocznika Tatarskiego” zatytułowana Kronika. Podzielona została na Kronikę krajową i Kronikę zagraniczną. W części krajowej możemy m.in. przeczytać, iż np. 8 maja 1933 r. odbyło się w siedzibie Instytutu Wschodniego w Warszawie zebranie ogólne sprawozdawczo-wyborcze oddziału warszawskiego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP. W pomieszczeniach Instytutu Wschodniego odbywały się także zebrania, uroczystości i modlitwy Gminy Muzułmańskiej m. st. Warszawy, a nawet nauka religii muzułmańskiej dla dzieci. Stąd widać, że działalność tatarskich muzułmanów w Warszawie była powiązana z działalnością Instytutu. Funkcjonujące przy nim Orientalistyczne Koło Młodych, powiązane było z Gminą Muzułmańską także prywatnie, towarzysko a liderzy gminy, jak Olgierd Kryczyński czy przewodniczący oddziału warszawskiego ZKOTRP Abdulhamid Churamowicz, czynnie wspierali ówczesną politykę prometejską poprzez publicystykę i współpracę organizacyjną z Instytutem Wschodnim. Podobnie działo się również w Wilnie, gdzie Szkoła Nauk Politycznych przy wileńskim Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej, zwłaszcza lektorat języka tatarskiego w tej szkole, skupiał ówczesną tatarską młodzież Wilna.

Okolicznościowe uroczystości z okazji różnych rocznic integrowały emigracyjną społeczność działaczy prometejskich oraz polskich Tatarów. Dla przykładu 24 listopada 1934 r. odbył się w Instytucie Wschodnim w Warszawie wieczór tatarski poświęcony 17 rocznicy Kurułtaju (zjazdu narodowego) krymskich Tatarów zorganizowany przez Orientalistyczne Koło Młodych, na którym obecni byli również polscy, warszawscy Tatarzy. Takich przykładów było wiele. Do Polski przyjeżdżał co jakiś czas lider politycznej emigracji krymskich Tatarów Dżafar Sejdamet, wygłaszając odczyty, prelekcje, spotykając się z emigrantami krymskimi i Tatarami polskimi. Kronika informuję np. o takim jego odczycie 5 kwietnia 1935 r., w Instytucie Wschodnim. Również polscy Tatarzy organizowali odczyty i prelekcje na temat Krymu, jak np. 19 kwietnia 1935 roku w Klecku. Swój referat pt. Rozwój krymskiego ruchu narodowego, o wyraźnie prometejskim charakterze, wygłosił wspomniany już Murat Jakubowski, późniejszy działacz krymskiej emigracji w Turcji.

Również Kronika zagraniczna „Rocznika Tatarskiego” zawiera informacje na temat aktywności prometejskiej działaczy tatarskich przebywających w Polsce, jak np. Ayaza Ishakiego, który w ówczesnym Harbinie oraz Cesarstwie Mandżukuo próbował zorganizować, przy pomocy Japonii, emigrację Idel-Uralu.

Z kolei miesięcznik „Życie Tatarskie” w numerze 4 z 1936 r. przynosi odezwę powstałego w Wilnie Koła Młodzieży Tatarskiej. Odezwa ta wyraźnie mówi o łączności ze światem muzułmańskim na gruncie idei narodowych. Praktycznie chodziło o zamanifestowanie łączności z Tatarami Krymu i Idel-Uralu i ich dążeniami do niepodległości i solidarności z wysiłkiem prometejskiej emigracji obu narodów tatarskich.

Tendencje narodowe wśród polskich Tatarów nasilą się po roku 1936, czego wyraz znajdzie się również na łamach „Życia Tatarskiego”. Jednocześnie pogłębi się tendencja do ściślejszej niż dotąd współpracy z agendami prometejskimi, jak kwartalnikiem „Wschód-Orient”, Instytutem Wschodnim oraz Orientalistycznym Kołem Młodych, gdzie istniała sekcja krymskotatarska. Jeśli mielibyśmy wprowadzić pewną chronologię do prometejskiej aktywności polskich Tatarów i wzrostu tendencji narodowych wśród tej grupy etnicznej to możemy zdecydowanie wyróżnić lata 1934-1936, jako okres wzrostu i lata 1936-1939, jako okres największego natężenia tych tendencji. W roku 1938 ukazują się także następujące broszury: O niepodległy Krym autorstwa Selima Ortaya, członka Orientalistycznego Koła Młodych oraz Edige Kırımala – Odpowiedź ukraińskim nacjonalistom. Pierwsze wydawnictwo było publikacją Instytutu Wschodniego, zaś drugie wyszło nakładem własnym autora. Praca pt. O niepodległy Krym pokrótce przedstawiała historię Krymu, Tatarów oraz ich walki o niepodległość a także dzieje ruchu narodowego odrodzenia na przełomie XIX i XX stulecia. Natomiast broszura Kırımala omawiała relacje ukraińsko-tatarskie, począwszy od rządów hetmana Pawła Skoropadskiego w roku 1918 i dążenie nacjonalistów ukraińskich do przedstawiania Krymu jako wręcz rdzennie ukraińskich terytoriów, przeciwko czemu autor dziełka protestował. Bronił on zarówno tatarskości Krymu w sensie historyczno-kulturowym jak i udowadniał jego gospodarczą i polityczną odrębność od Ukrainy. Uważał, że tylko narodowa autonomia Krymu, w sytuacji braku niepodległości, to znaczy status quo półwyspu jako Tatarskiej Autonomicznej Republiki Krymu, jest realizacją jego właściwego statusu pod względem historycznym, kulturowym, ekonomicznym i politycznym.

Warto także odnotować, że w okresie II wojny światowej istniał przy dowództwie II Korpusu Wojska Polskiego na Zachodzie Naczelny Imamat Wojskowy Muzułmanów Polskich, działający do 1947 r. W tym też roku, w dniach 26 i 27 września miał miejsce I Walny Zjazd Muzułmanów Polskich w Wielkiej Brytanii, który powołał Naczelny Imamat Muzułmanów Polskich w Wielkiej Brytanii18, ściśle współpracujący z polskimi ośrodkami emigracyjnymi. Naczelny imam Emir Bajraszewski wchodził w skład IV Rady Narodowej z nominacji Augusta Zaleskiego, prezydenta RP na Uchodźstwie. Imamat wydawał również własne czasopisma19, takie jak „Komunikat”, w latach 1945-1947 oraz później w latach 1947-1952 „Głos z Minaretu”. Po roku 1952 Emir Bajraszewski przeniósł się do USA, gdzie rozpoczął pracę w FBI. Kontynuował także w USA tradycję Naczelnego Imamatu Muzułmanów Polskich na Obczyźnie. Oba czasopisma wydawane przez imama Emira Bajraszewskiego kontynuowały międzywojenną tradycję prometejską w innych już, niestety, emigracyjnych realiach. Jednakże Naczelny Imamat Muzułmanów polskich na Obczyźnie utrzymywał kontakty zarówno z emigracją polityczną krymskich Tatarów jak i z Edige Kırımalem osobiście, a także z polskimi instytucjami emigracyjnymi jak z Instytutem Wschodnim „Reduta” w Londynie będącym politycznym echem dawnego warszawskiego Instytutu Wschodniego. Tematyka prometejska na łamach wspomnianych czasopism prezentowana była bądź przez samego naczelnego redaktora bądź przez wspomnianego Kırımala lub także przez Veli Bek Jedigara, Azerbejdżanina, byłego ofi cera Komendy Głównej AK, autora wydanego w roku 1933 opracowania dziejów i szlaku bojowego Pułku Ułanów Tatarskich im. płk. Mustafy Achmatowicza istniejącego w Wojsku Polskim w latach 1919-1920. Można więc mówić nawet o częściowej personalnej kontynuacji tej politycznej tradycji.

Prof. Selim Chazbijewicz – politolog, profesor w Instytucie Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. W pracy naukowej zajmuje się zagadnieniami związanymi z kulturą i dziejami Tatarów polskich, litewskich oraz krymskich.

1Myśl prometejska rodziła się wraz z odrodzonym państwem polskim. Rzeczypospolita już w latach 1919-1921 wspierała prawo do niepodległości narodów nadbałtyckich i żyjących nad Morzem Czarnym i Kaspijskim. Polskie wsparcie otrzymały takie państwa jak Gruzja, Armenia, Idel-Ural – republika Tatarów nadwołżańskich i Baszkirów, Republika Górali Kaukazu, istniejące w latach 1918-1920 państwo Czeczenów, Inguszy, Karaczajów, Bałkarów, Kabardyjczyków, Osetyńców, państwo Kozaków dońskich i kubańskich (nazwa od rzeki Kubań), Ukraina, Demokratyczna Republika Krymu, gdzie Tatarskie Zgromadzenie Narodowe zwrociło się, w piśmie z 17 maja 1920 r., z oficjalną prośbą do Ligi Narodów o przekazanie Krymu pod polski protektorat. Niestety, plany te nie zostały zrealizowane. Na fali tej polityki powstał w Warszawie, już w roku 1926, Instytut Wschodni, formalnie jako placówka naukowa i społeczna powołana do podtrzymywania stosunków naukowych i kulturalnych Polski ze Wschodem, jednakże w praktyce jej celem było odegranie roli politycznego zaplecza teoretycznego dla polityki prometejskiej. Symbolem wyzwolenia narodów nierosyjskich spod imperialistycznego jarzma Rosji i Związku Sowieckiego został Prometeusz, w mitologii starożytnej Grecji tytan, półbóg, który ulepił z gliny człowieka i dał mu umiejętności i narzędzia przeżycia, m.in. ogień. W ten sposób naraził się Zeusowi który ukarał go, przykuwając do skały na Kaukazie a sęp codziennie wyjadał mu wątrobę która odrastała. Prometeusz stał się symbolem buntu w imię człowieka uciśnionego.

2S. Chazbijewicz, Książka polsko-litewskich Tatarów i jej rola w kształtowaniu samoświadomości etnicznej, [w:] Materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej „Książka ponad podziałami”, 60 lat UMCS 1944-2004, Lublin 16-18 listopada 2004, ss. 59-69.

3Na temat literatury i piśmiennictwa Tatarów polsko-litewskich narosło już sporo interesujących prac od okresu międzywojennego. Są to następujące artykuły i książki: J. Szynkiewicz, Literatura religijna Tatarów litewskich i jej pochodzenie [w:] „Rocznik Tatarski”, t.II, Zamość 1935, ss. 138-143; A. Woronowicz, Szczątki językowe Tatarów litewskich [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, ss. 351- 366; tenże, Kitab Tatarow litewskich i jego zawartość [w:], tamże, ss.376- 394; S. Kryczyński, Tatarzy litewscy (…) op. cit., (rozdz. VIII i IX); A. Zajączkowski, Tak zwany chamaił tatarski ze zbioru rękopisów w Warszawie, [w:] „Sprawozdania PAU”, t. 52, nr 4, Kraków 1951, ss. 307-313; M. Konopacki, Piśmiennictwo Tatarów polsko-litewskich w nauce polskiej i obcej [w:], „Przegląd Orientalistyczny”, nr 3(59), Warszawa 1966, ss. 193-205; C. Łapicz, Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język), Toruń 1986; W. Dembski, Prace nad katalogiem zabytkow rękopiśmiennych Tatarów polskich [w:] „Życie Muzułmańskie”, nr 9, Gdańsk 1988, ss. 26-29; Klucz do raju. Księga Tatarów litewsko- polskich z XVIII wieku w przekładzie i opracowaniu H. Jankowskiego i C. Łapicza, Warszawa 2000 ; A.j Drozd, Arabskie teksty liturgiczne w przekładzie na język polski XVII wieku, Warszawa 1999; A. K. Antonowicz, Biełorusskije teksty pisannyje arabskim pis’mom i ich grafiko-ortografi czieskaja sistiema, Wilno 1968; I. B. Konopacki, A.I. Smolik, Gistorija i kul’tura biełarusskich Tatar, Mińsk 2000 (rozdz. 2 5); G. Miszkiniene, Driewniejszyje rukopisi litowskich Tatar (Grafi ka, Translitieracija, pieriewod. Struktura i sodierżanije tiekstow), Wilno 2001; Rukapisy białoruskich tatarau kanca XVII- paczatku XX stagoddzija z kaliekcji Cinetral’naj naukowaj bibliatieki imja Jakuba Kołasa Nacijanal’naj Akadiemii Nawuk Białarusi, Mińsk 2003; Katałog Arabskoalfawitnych rukopisiej litowskich tatar, Wilno 2005; P. Suter, Alfurkan tatarski. Der litauisch – tatarische Koran-Tefsir, Koln (Kolonia) 2004; A. Konopacki (wydanie źrodła) P. Czyżewski, Alfurkan tatarski prawdziwy na czterdzieści części rozdzielony, Białystok 2013; wymieniono tylko najważniejsze zdaniem autora pozycje, z pominięciem tekstów J. Stankiewicza, J. Kraczkowskiego oraz prac drobniejszych, przyczynkarskich, not, recenzji, itp. Jednakże ich nagromadzenie świadczy o tym, iż tematyka dojrzała do osobnej całościowej monografii literatury polsko-litewskich Tatarów aż do końca wieku XX, z uwzględnieniem dotychczasowego stanu badań.

4G. Czerwiński, Sprawozdanie z podroży muftiego Jakuba Szynkiewicza. Źródła, omówienie, interpretacja, Białystok 2013; W. Wendland, Trzy czoła proroków z matki obcej. Myśl historyczna Tatarów polskich w II Rzeczypospolitej, Kraków 2013.

5B. Bladocha, Analiza treści prasy islamskiej w II Rzeczypospolitej [w:] „Rocznik Tatarów Polskich”, t. VII, Gdańsk 2001/2002, ss. 57-67; S. Chazbijewicz, Prasa tatarsko-muzułmańska w Polsce w latach 1939- 1996 [w:] „Rocznik Tatarów Polskich”, t. III, Gdańsk-Toruń 1995, s. 87-103; S. Dmitruk, Prasa mniejszości tatarskiej w Polsce w latach 1996- 2008 [w:] Tatarzy – Historia i Kultura, sesja naukowa Szreniawa, 26-27 czerwca 2009, Szreniawa 2009, ss. 55-71.


7A. Miśkiewicz, Tatarzy Polscy 1918- 1939, Warszawa 1990, s.63.

8M. Taha Żuk, Wassan Girej Dżabagi, Dżennet Dżabagi- Skibniewska w służbie islamu i narodu, Warszawa 2005, ss. 12-13.

9A. Miśkiewicz, op. cit., s. 134.

10J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944, Pułtusk 2002, ss.129-138.

11Ismail Bej Gaspryały (Gasprinski), druga forma nazwiska pochodziła stąd, iż rodziny krymskich Tatarów znajdujące się pod rządami carskiej administracji, na mocy zarządzenia musiały dodawać do turecko brzmiących nazwisk końcówkę –ski. W rosyjskiej wymowie i pisowni realizowano to jako –skij. Gaspryały urodził się w 1851 r. we wsi Avdżikoy pod Bakczyserajem jako syn szlachcica – murzy. Wykształcenie otrzymał w szkole w Moskwie, uzupełniał je, podróżując do Francji i Turcji. We Francji pracował jako sekretarz Turgieniewa. Działalność rozpoczął jako nauczyciel szkół ludowych i burmistrz Bakczyseraju. W roku 1881 opublikował programową pracę pt. Muzułmanie w Rosji. Zawarł w niej program kulturowego i narodowego odrodzenia muzułmanów rosyjskich, postulując europeizację. W latach 1883-1914 wydawca i redaktor naczelny gazety „Terdżyman” (Tłumacz), która rozpoczęła propagowanie „nowej metody muzułmańskiego szkolnictwa. Prekursor dżadidyzmu i panturkizmu. Zmarł w 1914 r.

12I. Bej Gasprinskij, Russkije Musulmanstwo, Kazań 1993; patrz też: I. Bej Gasprinskij, Russkoje musulmanstwo, Oxford 1985; zob. też polskie tłumaczenie: I. Bej Gasprinski, Islam w Rosji. Myśli, uwagi i spostrzeżenia, „Rocznik Tatarow Polskich”, t. IV, Gdańsk 2000, ss. 139-159; na temat Gasprinskiego zob. też: wstęp A. Bennigsena, Ismail Bey Gasprinski (Gasprały) and the origins of the Jadid movement in Russia, [w:] I. Bey Gasprinskij, Russkije…, ss. 5-20; także: E. Kirimal, Narodowa Wojna Krymskich Turków, [w:] „Rocznik Tatarów Polskich”, t. I, Gdański 1993, ss. 63-71.

13Maciej Sulejman Sulkiewicz, ur. 20.06.1865 r. w majątku Kiemiejszy koło Lidy. Ojciec Aleksander, podpułkownik huzarów armii cesarsko-rosyjskiej, matka, Rozalia z Sobolewskich. Uczył się w szkołach wojskowych rosyjskich: woroneżskim korpusie kadetów, michajłowskiej szkole artylerii, w akademii sztabu generalnego, którą ukończył w 1894 r. W roku 1910 awansuje na stopień generała lejtnanata wojsk rosyjskich, a w 1915 r. na stopień generała majora. Interesował się teorią taktyki i strategii oraz tatarską tradycją. Po rewolucji lutowej w Rosji w 1917 r. nawiązuje kontakt z Centralnym Komitetem Wszechrosyjskiego Zjazdu Delegatów Muzułmańskich Wojskowych Organizacji „Askery Szura” w Kazaniu i przystępuje do formowania na froncie rumuńskim I Korpusu Muzułmańskiego, w sile trzech dywizji, stacjonującego w Tyraspolu. W marcu 1918 r. korpus został rozbrojony przez Niemców. Sulkiewicz przedostaje się z częścią oficerów na Krym, gdzie od 25 czerwca do października 1918 r. tworzył rząd Krymskiej Republiki Demokratycznej. Po zajęciu Krymu przez Armię Ochotniczą gen. Denikina wyjechał do Azerbejdżanu, gdzie pod koniec 1918 r. zostaje szefem sztabu tworzącej się armii azerbejdżańskiej. W maju 1920 r., po wejściu bolszewików do Baku, Sulkiewicz został aresztowany i rozstrzelany w dniu 15 lipca 1920 r.

14A. Ishaki, Idel-Ural, Londyn 1988.

15Patrz przypis nr 12.

16D. Sejdamet, Publicistika, Symferopol 2012, ss. 113-114.

17Edige Kırımal urodził się w 1911 r. w Bachczysaraju na Krymie. Był synem polskiego Tatara Mustafy Szynkiewicza, prezesa Związku Tatarów Litewskich na Krymie. Brat Mustafy Szynkiewicza, Jakub, był w latach 1925-1939 muftim muzułmańskim na RP, rezydującym w Wilnie. Edige Kırımal skończył szkołę podstawową w Derekoy niedaleko Jałty, później liceum w Jałcie i Wyższy Instytut Pedagogiczny w Symferopolu. Gdy w roku 1928, po egzekucji Weli Ibrahimowa, zaczęły się represje w stosunku do narodowców tatarskich, Edige Szynkiewicz razem z ojcem zostali aresztowani i zesłani do obozu pracy na północy ZSRR. W roku 1932 Edige Szynkiewicz uciekł z łagru i nielegalnie przekroczył granicę sowieckoirańską. Po przybyciu do Teheranu zgłosił się do polskiej ambasady. W tymże roku znalazł się w Stambule, w centrum krymsko-tatarskiej emigracji politycznej, w otoczeniu jej lidera, Dżafara Sejdameta. W roku 1934 przyjeżdża do Polski, do stryja i podejmuje studia w Szkole Nauk Politycznych przy Instytucie Badań Europy Wschodniej w Wilnie, które kończy w 1939 r. W tym czasie zajmuje się intensywnie działalnością na rzecz niepodległości Tatarów krymskich, był założycielem najpierw Koła Młodzieży Tatarskiej w Wilnie, a potem ogólnopolskiego Związku Kół Młodzieży Tatarskiej. Wygłasza odczyty, publikuje artykuły w prasie polskiej, m.in. w „Życiu Tatarskim” i „Wschodzie-Oriencie”. Jest zwolennikiem ścisłego związania Tatarów polskich i krymskich. E. Kırımal, jeszcze jako E. Szynkiewicz, był pośrednikiem pomiędzy kierownictwem emigracji Tatarów krymskich w Stambule, zwłaszcza Dżafarem Sejdametem a grupą kierowniczą polskich Tatarów. Zmienił też nazwisko na Kırımal (co znaczyło: zabierz Krym), pod którym opublikował większość swoich prac pisarskich. Po zajęciu Polski przez armię niemiecką w 1939 r., wyjechał do Berlina a stamtąd do Stambułu. W czerwcu 1941 r. wyjechał z Turcji do Berlina z M. Ulkusalem. Próbował nawiązać współpracę z Niemcami na polu krymsko-tatarskiej autonomii. W roku 1942 wyjechał wraz z Halimem Balicem na Krym, pełniąc funkcję przedstawiciela interesów tatarskich przy OKH Wehrmacht. Aktywnie uczestniczył w ewakuacji części Tatarów z Krymu wraz z armią niemiecką w 1944 r. Po wojnie zamieszkał w Monachium. Doktoryzował się w roku 1952 na podstawie pracy pt. „Der nationale Kampf der Krimturken”. Kontynuował działalność jako przedstawiciel Narodowego Centrum Krymskiego w Instytucie Badań nad Związkiem Radzieckim i w Bloku Paryskim. Do roku 1972 sprawował funkcję redaktora naczelnego czasopisma „Dergi”, wydawanego przez wymieniony Instytut w języku tureckim. Współpracował z Radiem Wolna Europa i Svoboda. Zmarł w Monachium 22 czerwca 1980 r. na raka żołądka. Patrz: S. Chazbijewicz, Tatarzy polsko-litewscy w latach II wojny światowej [w:] Meandry cywilizacyjne, kwestie narodowościowe i polonijne, pod red. A. Chodubskiego, Toruń 1996, ss. 91-99; tenże, Ideologie Muzułmanów-Tatarów Polskich 1918-1939, [w:] „Rocznik Tatarów Polskich”, t. I, Gdańsk 1993, ss. 30-31; S. Aykan, Dr Edige Kırımal (notatka biograficzna), [w:] „Rocznik Tatarów Polskich”, t. III, Gdańsk-Toruń 1995, ss. 135-137. Również na podstawie informacji ustnej uzyskanej od Murata Jakubowskiego-Yakupoğlu, byłego red. emigracyjnego dwumiesięcznika Tatarów krymskich w Turcji „Emel”, w dniu 5 sierpnia 1991 r. w Stambule oraz korespondencji osobistej E. Kırımala z lat 1945-48, w posiadaniu autora pracy.

18Kalendarz Muzułmański 1368/1949, oprac. i wyd. Naczelny Imamat Muzułmanów Polskich w Wielkiej Brytanii, Londyn 1949, s.24.

19S. Chazbijewicz, Prasa tatarsko-muzułmańska w Polsce w latach 1939-1996, „Rocznik Tatarów Polskich”, t.3, Gdańsk-Toruń 1995, ss.87-103.

Stosunki polityczne Ukraińców i Tatarów krymskich w okresie międzywojennym

Wołodymyr Komar

[niniejszy tekst pierwotnie opublikowany został w:
"Nowy Prometeusz" nr 2, lipiec 2012, ss. 185-193]

Pierwsza wojna światowa spowodowała rozpad imperium rosyjskiego, natomiast rewolucja październikowa 1917 r. stała się katalizatorem ruchów wyzwoleńczych narodów Rosji. W regionie Morza Czarnego niezależność ogłosiły, między innymi, Krym – 13 grudnia 1917 r. i Ukraińska Republika Ludowa (URL) – 22 stycznia 1918 r.[1]

Stosunki polityczne Ukraińców i Tatarów krymskich kształtowały się w warunkach rozpadu imperium Romanowów i narodzin niezależnych państw narodowych. Znaczna rola w odbudowie krymskiej państwowości przypadła w udziale znanemu działaczowi społecznemu, pisarzowi, jednemu z ideologów narodowego ruchu Tatarów Krymskich – Dżafarowi Sejdametowi. Już w maju 1917 r. stanął on na czele krymskiej delegacji na kongresie muzułmanów Rosji, na którym przedstawione zostały polityczne żądania Tatarów krymskich: m.in. utworzenie federacyjnej Rosji oraz ogłoszenie suwerenności narodu krymskotatarskiego. Uwaga działaczy tego ruchu skierowana była głównie w stronę Ukrainy. Sejdamet spotykał się z przewodniczącym Centralnej Rady Mychajłą Hruszewskim, szefem Sekretariatu Generalnego Wołodymyrem Wynnyczenką oraz sekretarzem (ministrem) do spraw międzynarodowych Ołeksandrem Szulhynem. Celem tych spotkań było wyjaśnienie stanowiska strony ukraińskiej względem Krymu. Podróż do Kijowa w lipcu 1917 r. przekonała Sejdameta, że ukraiński ruch narodowy wspierał krymskich Tatarów jedynie na płaszczyźnie przeciwstawiania się Rosji. Jednak po tym, jak Centralna Rada obrała kurs na proklamowanie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), w przywódcach Tatarów krymskich dojrzewa idea wysunięcia hasła „Krym dla mieszkańców Krymu!” (Крим для кримчан!), która przewidywała stworzenie na półwyspie niezawisłego
państwa. Sejdamet przekonany był, że idei niezależności Krymu należy bronić nie tylko przed Rosjanami, ale i przed Ukraińcami, i jednocześnie liczył na poparcie ze
strony Imperium Osmańskiego[2].

Mimo to, Sejdamet wziął udział w Zjeździe Narodów zwołanym przez Centralną Radę w Kijowie w dniach 8-16 września 1917 r. Zjazd przyjął postanowienia, które w znacznej mierze wyznaczyły politykę zarówno Centralnej Rady, jak i kierownictwa ruchu narodowego Tatarów krymskich w okresie od jesieni 1917 r. do stycznia 1918 r. Główny akcent w rezolucjach Zjazdu położony został na przekształcenie scentralizowanej Rosji w federację, zwołanie krajowego zgromadzenia ustawodawczego do [zgromadzenia] rosyjskiego, stworzenie narodowej armii. Delegaci Tatarów krymskich w ramach zjazdu przeprowadzili rozmowy z kierownictwem URL. Dżafar Sejdamet zaznaczał, że Hruszewski i Szulhyn ze zrozumieniem podchodzili do poglądów przedstawicieli narodu krymskotatarskiego na temat przyszłości Krymu. Do Wynnyczenki delegaci nie mieli zaufania, ponieważ sprawił on wrażenie człowieka, który bez wahania użyje wszelkich środków w imię realizacji narodowych interesów[3].

Następne spotkanie Sejdameta z liderami Centralnej Rady, a zwłaszcza z sekretarzem do spraw wojskowych Symonem Petlurą, odbyło się w Kijowie podczas rewolucji październikowej w Piotrogrodzie w 1917 r. Sejdamet uważał ją za nic więcej, jak tylko bolszewicki przewrót, który potępił nazywając przestępczą awanturą[4]. Od ukraińskich działaczy Sejdamet otrzymał obietnicę, iż na mocy Uniwersału Centralnej Rady Krym nie wejdzie w skład Ukrainy. Umowa została dotrzymana. W III Uniwersale Centralnej Rady z 7 (20) listopada 1917 r., który proklamował utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej, trzy północne (kontynentalne) powiaty guberni taurydzkiej, ale „bez Krymu” zostały włączone w skład URL[5].

Wydarzenia październikowe zmusiły działaczy krymskich do połączenia sił w obliczu bolszewickiego zagrożenia. 26 listopada (9 grudnia) 1917 r. rozpoczął prace krymskotatarski Kurułtaj (zjazd), który 13 (26) grudnia utworzył urząd ludowy – Dyrektoriat (radę dyrektorów), który ogłosił utworzenie Krymskiej Republiki Demokratycznej (Ludowej) i zatwierdził jej konstytucję – „Krymskotatarską ustawę zasadniczą”[6]. Centralna Rada uznała postanowienia Kurułtaju. Jednak ruch Tatarów krymskich z powodu słabości strukturalnych (np. Tatarzy krymscy stanowili mniej niż 30% populacji Krymu) nie mógł samodzielnie utrzymać władzy na półwyspie[7], mimo, że zawierał sojusze z innymi antybolszewickimi siłami skrajnymi, zgromadzonymi w Radzie Przedstawicieli Ludowych (RPL). Szkielet jej sił zbrojnych stanowiły formacje krymskotatarskie, a także rosyjscy oficerowie białogwardyjscy oraz zukrainizowane jednostki armii carskiej. Koalicja ta okazała się jednak zbyt słaba i nie mogła skutecznie przeciwstawić się przeważającym siłom Armii Czerwonej, które rozpoczęły działania wojskowe na Krymie mając na celu zdobycie władzy. W takich warunkach zwołany został Krymski Sztab Rewolucyjny, na którego czele stanął Dżafar Sejdamet. Oddelegowane pod jego komendę wojska liczyły od dwóch do pięciu tys. żołnierzy, jednak nie stanowiły one poważnej przeszkody dla bolszewickiej ekspansji na Krym[8].

Młoda krymska republika, niedługo po uchwaleniu konstytucji i proklamowaniu niepodległości, doznała agresji ze strony wojsk bolszewickich, które na początku 1918 r. wkroczyły na Krym[9]. Grabieże, których dokonywali głównie marynarze Floty Czarnomorskiej, odbywały się według podobnego scenariusza. Pod miasto podpływały okręty wojskowe i celowały z armat w główną część miasta. Marynarze wychodzili na brzeg całymi jednostkami i zazwyczaj łatwo łamali opór wojsk sztabu krymskiego. Tak, jedno po drugim, upadały kolejne krymskie miasta: Eupatoria, Jałta, Teodozja, Kercz, a 13 stycznia siedziba rządu – Symferopol. Zajęcie Krymu przez bolszewików poprzedzone było masowymi grabieżami i morderstwami, które dotknęły wszystkich warstw społeczności miejscowej, od burżuazji po robotników. Tatarska ludność Krymu, nie poddawszy się bolszewickiej agitacji, doznała podobnych represji, dodatkowo bolszewicy podsycali narodową nienawiść do niej ze strony ludności rosyjskojęzycznej. Jednakże już wiosną 1918 r. fala sprzeciwu wobec bolszewickiej władzy zjednoczyła wszystkich mieszkańców Krymu[10].

Zgodnie z postanowieniami traktatu brzeskiego pomiędzy URL i Państwami Centralnymi, wojska niemieckie dokonały okupacji terytorium Ukrainy, a następnie Krymu. Władze niemieckie pragnęły stworzyć sytuację długotrwałej zależności politycznej i ekonomicznej Ukrainy od Niemiec, na Krymie zaś ich interesy ograniczone były do tymczasowych korzyści wojskowo-politycznych i strategicznych. Generał armii carskiej, muzułmanin, Maciej Sulejman Sułkiewicz, który z pochodzenia był Tatarem litewskim, za zgodą władzy niemieckiej 25 czerwca 1918 r. został premierem rządu Republiki Krymskiej. W skład jego gabinetu weszli również inni Tatarzy z Litwy[11], np. szefem kancelarii Sułkiewicza został Leon Najman Mirza Kryczyński, który jednocześnie był deputowanym krymskiego parlamentu[12]. Ich wybór był możliwy, w znacznej mierze, dzięki pochodzeniu etnicznemu i wierze muzułmańskiej, która wiązała ich z Tatarami krymskimi. Dla rządów niemieckich ważne było uniknięcie konfliktu z ludnością krymskotatarską i stworzenie pozorów jej samoorganizacji pod narodowym przywództwem.

W deklaracji rządu krymskiego, która została poparta przez okupacyjne władze niemieckie, ogłoszono „utrzymanie niezależności półwyspu… oraz odnowienie praworządności i porządku”. Natomiast hetman Pawło Skoropadski zażądał pełnego zjednoczenia Krymu z Ukrainą, wysuwając roszczenia względem trzech rolniczych powiatów w północnej części Krymu Taurydy oraz ustanawiając blokadę ekonomiczną półwyspu. W odpowiedzi na te działania, Sułkiewicz wydelegował jednego ze swoich ministrów, hrabiego Tatiszczewa, do Berlina, by uzyskać uznanie niezależności Krymu i wsparcie w konflikcie z Ukrainą. Jednakże rząd niemiecki nie uznał niezależności Krymu i radził samodzielne uregulowanie stosunków z przedstawicielami hetmana Skoropadskiego[13].

Poszukiwania zagranicznych sojuszników przedłużały się. Sułkiewicz wyznaczył Asana Sabri Ajwazowa na ambasadora w Konstantynopolu, który był upoważniony do prowadzenia w imieniu rządu negocjacji w sprawie odłączenia Krymu od Rosji i zjednoczenia go z Imperium Osmańskim. Dżafar Sejdamet, podówczas minister spraw zagranicznych Krymu, przedstawił rządowi niemieckiemu wezwanie Kurułtaju z dnia 21 lipca 1918 r., w którym mowa była między innymi i o tym, że „Tatarzy krymscy pragną odnowić tatarskie panowanie na Krymie przekształcając Krym w niezależny neutralny chanat, opierając się o politykę niemiecką i turecką”[14]. Jednakże 11 listopada 1918 r. Niemcy skapitulowały i w warunkach zagrożenia powtórną okupacją Krymu przez bolszewików, cztery dni później generał Sułkiewicz przekazał władzę krymskiemu rządowi krajowemu z Solomonem Krymem na czele i wyjechał do Azerbejdżanu. Choć po upływie dwóch tygodni na redzie Sewastopola pojawiła się eskadra 22. angielskich, francuskich, włoskich i greckich okrętów wojennych, Armia Czerwona przeprowadziła udany atak na siły interwencyjne, który w kwietniu 1919 r. zakończył się zajęciem prawie całego Krymu, z wyjątkiem półwyspu kerczeńskiego[15].

28-29 kwietnia 1919 r. III Krymska Obwodowa Konferencja Partyjna w Symferopolu przyjęła postanowienie o stworzeniu Krymskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Jednak tym razem sowiecka władza nie utrzymała się długo. Już 26 czerwca 1919 r., pod naciskiem Sił Zbrojnych Południa Rosji, którymi dowodził generał Anton Denikin, bolszewickie wojska wycofały się z Krymu. Administracja Denikina na Krymie bardzo negatywnie odnosiła się do niepodległościowych dążeń Tatarów krymskich. Pełnomocnictwa Kurułtaju i Dyrektoriatu zostały zlikwidowane, a półwysep włączono do guberni taurydzkiej. Jednak 7 listopada 1920 r. wojska bolszewickiego frontu południowego przeszły do zdecydowanego ataku, w rezultacie którego na półwyspie ustanowiono władzę radziecką[16].

W momencie opuszczania Krymu przez wojska generała Piotra Wrangla Dżafar Sejdamet wyemigrował do Turcji, a następnie do Szwajcarii. Cieszył się on autorytetem wśród emigrantów, przede wszystkim Tatarów krymskich, należał do kierownictwa szeregu organizacji emigranckich, był też liderem narodowej partii Tatarów krymskich Milli Firka[17].

Emigracyjna poniewierka zmusiła ministrów Republiki Krymskiej do szukania pomocy ze strony Polski. 17 maja 1920 r. Sejdamet oficjalnie zwrócił się do Ligi Narodów z żądaniem przekazania Krymu pod polski protektorat[18]. Ta prośba nie była zaskoczeniem, ponieważ Polska i Polacy były dla wielu narodów byłej Rosji carskiej wzorem walki o niezależność. Krok ten jednak nie mógł przynieść oczekiwanego rezultatu. W tym czasie terytorium Krymu okupowane było przez białogwardyjskie wojska generała P. Wrangla, a Ententa całkowicie wspierała ideę odbudowy imperium rosyjskiego. Józef Piłsudski gotowy był rozpatrzeć propozycje krymskiego ministra wyłącznie pod warunkiem, że zyska ona wsparcie ze strony Ligi Narodów oraz władz sojuszniczej URL. W odpowiedzi Liga Narodów poinformowała, że propozycja Sejdameta została przekazana do rozpatrzenia przez członków rady, jednak jest mało prawdopodobne by została potraktowana w oderwaniu od kwestii rosyjskiej. Radca ambasady polskiej w Brnie oficjalnie podziękował Sejdametowi za propozycję, dodając od siebie, iż jego czyn był ogromnym wsparciem moralnym dla strony polskiej[19].

Z kolei kierownictwo URL poinformowało o swojej gotowości do nadania Krymowi szerokiej autonomii, ale niczego więcej[20]. Konieczność przyłączenia półwyspu do URL politycy ukraińscy tłumaczyli w następujący sposób: „Ukraina to żyzny kraj z ogromnym potencjałem przemysłowym w przyszłości, a krymskie południe to riwiera, stacje klimatyczne, winnice i sady owocowe, które bez ukraińskiej produkcji przemysłowej nie może się obejść. Państwowa symbioza Tatarów krymskich i Ukraińców podyktowana jest przez samą naturę. Uważamy, że te przyczyny, jako najbardziej przekonujące, wezmą pod uwagę politycy tatarscy i dla dobra kraju ojczystego dojdą do korzystnego dla Ukraińców i siebie porozumienia”[21]. Nie zważając na pewne rozbieżności poglądów, sprawa krymska nie stała się kością niezgody między J. Piłsudskim i S. Petlurą.

Choć w listopadzie 1920 r. Dżafar Sejdamet uzyskał audiencję w Belwederze u Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, tym czasie Polska mogła jedynie moralnie wesprzeć narodowo-wyzwoleńcze dążenia Tatarów krymskich. Propozycja Sejdameta była skutecznie wykorzystywana przez polską propagandę, szczególnie podczas negocjacji z przedstawicielami Rosji Radzieckiej. Nie zważając na nierealność postulatów krymskiego ministra, właśnie od tego momentu zaczęła się aktywna współpraca piłsudczyków z krymskotatarską emigracją.

W latach 1923-1926 w wewnętrznej polityce Polski doszło do pewnych perturbacji, związanych ze zmianą koalicji rządzącej i wymuszoną rezygnacją Piłsudskiego z kluczowych stanowisk w państwie[22]. Do władzy w kraju doszły rządy, które znajdowały się pod wpływem ideologii narodowych demokratów i nie podzielały idei prometejskiej[23]. Wyrażając swoją zasadniczą niezgodę z polityką rządów Chjeno-Piasta, Piłsudski demonstracyjnie porzucił swój służbowy gabinet w Sztabie Generalnym i wyjechał do Sulejówka. Tak rozpoczął się nowy etap w życiu marszałka, który otrzymał nazwę: „sulejowski”. W 1923 r. wszystkim wydawało się, że Piłsudski na zawsze odszedł z aktywnej polityki i zabrał ze sobą marzenie swojego życia – odnowienie dawnego majestatu i potęgi Rzeczypospolitej. Jednak te iluzje nie wytrzymały próby czasu.

Fenomenalna zdolność marszałka Piłsudskiego do skupiania wokół siebie utalentowanych osób przejawiała się w organizacji prometejskiego frontu narodów, który otrzymał wsparcie poszczególnych działaczy państwowego aparatu władzy. W Sztabie Generalnym (SG) i Ministerstwie Spraw Zagranicznych (MSZ) koncepcja prometejska, której celem było doprowadzenie do rozpadu Związku Sowieckiego, nie została ostatecznie odrzucona, bez względu na postanowienia traktatu ryskiego z 1921 r.[24] Miała ona swoich zwolenników wśród urzędników od najwyższych szczebli rządowych do poziomu kierowników wydziałów. Wielbili oni Piłsudskiego, uważając go za twórcę polskiej armii i polskiego państwa[25]. Z nominacji marszałka w II Oddziale Sztabu Generalnego pracowali nadal: Tadeusz Schaetzel, Wacław Jędrzejewicz, Stefan Czarnocki, Henryk Suchenek, a w MSZ – Juliusz Łukasiewicz i Roman Knoll. W tym też czasie aktywną działalność rozpoczął również Tadeusz Hołówko, który owocnie współpracował z emigranckimi organizacjami społecznymi.

Prawie wszyscy przywódcy emigracyjnych organizacji narodowych gościli na audiencji u Piłsudskiego w Sulejówku. Wśród nich byli Gruzini, Ukraińcy, Tatarzy krymscy, w tym ich lider Dżafar Sejdamet[26]. Uwaga ze strony najbardziej wpływowego człowieka w państwie polskim okazywana przedstawicielom narodów walczących o niepodległość, miała dla nich ogromne znaczenie moralne i polityczne. Tak stopniowo kształtował się blok narodów niegdysiejszej carskiej Rosji, który poprzez osoby stojące na jego czele, umacniał się wokół Piłsudskiego i jego sprzymierzeńców.

W tym czasie na terytorium Francji działały emigracyjne centra Ukraińców, Gruzinów, Azerów, górali z Północnego Kaukazu, które na początku 1926 r. połączyły się w paryskim towarzystwie „Prometeusz”. Jeden z kierowników ruchu prometejskiego – Władysław Pelc – w swoich wspomnieniach kategorycznie podkreślał, iż w Paryżu nie było żadnego przedstawicielstwa tatarskiej emigracji[27]. Dotyczyło to w tym samym stopniu Tatarów krymskich pod przywództwem Sejdameta, jak i Tatarów Powołża, którymi kierował Muhammed Ayaz Ishaki. Miejscem zamieszkania większości Tatarów krymskich, a zwłaszcza ich lidera, Sejdameta była Turcja. Kontakty między Sejdametem, jako przywódcą Tatarów Krymskich na wychodźstwie, a polskim przedstawicielstwem dyplomatycznym w Turcji odbywały się poprzez pułkownika SG i wojskowego attaché Polski w Konstantynopolu, Bobickiego[28]. Mając na uwadze ostateczny cel realizacji polityki prometejskiej, przedstawiciele krymskotatarskiej emigracji przewidywali rozpad Związku Radzieckiego, co stwarzało perspektywy odrodzenia niezależnej Republiki Krymskiej.

Wraz z umocnieniem się władzy piłsudczyków w Polsce po przewrocie majowym w 1926 r. odżyły próby realizacji koncepcji prometeizmu. W tym celu pod koniec 1928 r. utworzono w Warszawie organizację „Prometeusz”. Jej oficjalna nazwa to: Klub „Prometeusz” – Liga zniewolonych przez Rosję narodów: Azerbejdżanu, Donu, Karelii, Gruzji, Idel-Uralu, Ingrii, Krymu, Komi, Kubania, Północnego Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy[29]. Z początkiem 1930 r. przekształciła się ona w główny ośrodek ideologiczny i organizacyjny całego ruchu prometejskiego. Stąd wychodziły instrukcje dla poszczególnych fi lii zorganizowanych we Francji (Paryż), Finlandii, Turcji, Persji i Chinach (Charbin), centrów narodowych oraz liderów emigracyjnych: Noe Żordania (Gruzini), Andrij Liwicki (Ukraińcy), Said Szamil (Górale Północnego Kaukazu), Dżafar Sejdamet (Tatarzy Krymscy), Muhammed Ayaz Ishaki (Tatarzy Powołża), Ihant Biłyj (Kozacy kubańscy), Mehmet Emin Resulzade, Mustafa-bek Wekili, Mir-Jakub Miechtijew, Ali-bej Azertekin (Azerowie)[30].

Ciągłe dyskusje między Ukraińcami i Tatarami krymskimi w sprawie przyszłego statusu Krymu odbywały się również w ramach ruchu prometejskiego. Stanowisko Ukrainy pozostawało niezmienne jeszcze od czasów Centralnej Rady: „Krym – kraj zróżnicowany etnicznie, w którym nikt nie ma większości – kiedyś był twierdzą Tatarów krymskich, naszych historycznych wrogów, a dziś sojuszników. Ukraina zawsze szanowała i będzie szanować prawa narodowe dawnych władców państwa na Krymie i pewni jesteśmy, że w walce o wolność Krymu przed obcymi zakusami, Ukraina była i będzie najwierniejszym przyjacielem Tatarów…, ale nie wyobrażamy sobie, by Krym mógł być oderwany od Ukrainy”[31].

Z tego powodu pod koniec 1929 r. odbyły się rozmowy ukraińsko-tatarskie[32]. Nie przyniosły one przełomu. Każda ze stron pozostała przy swoim zdaniu. Tatarzy stali na stanowisku odrodzenia państwowej niezależności Krymu. Ukraińcy chcieli widzieć Krym w składzie przyszłej niepodległej Ukrainy[33]. Przywódca Tatarów krymskich Dżafar Sejdamet uważał, że jeżeli Ukraina uzna niezależność Krymu, to musi też uznać jego suwerenność. Nie chciał, aby kwestia ta była omawiana pod kątem „strategicznego zainteresowania Ukrainy Krymem”[34]. Polemika na łamach prasy na temat przynależności Krymu toczyła się również między politykami zachodnioukraińskimi a działaczami Tatarów krymskich. Autonomia Krymu w składzie zjednoczonej Ukrainy, według polityków z Galicji, była jedyną realną możliwością rozwoju ruchu krymskotatarskiego[35].

W organizacji „Prometeusz” utworzonej w 1928 r. narody Azerbejdżanu, Donu, Karelii, Gruzji, Idel-Uralu, Ingrii, Krymu, Komi, Kubania, Północnego Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy zajmowały równorzędną pozycję. Natomiast w „Komitecie Przyjaźni Narodów Kaukazu, Turkiestanu i Ukrainy”, który powstał w Paryżu 1934 r. jako klub elitarny, emigranci dzielili się na dwie kategorie. Do pierwszej należały narody Kaukazu, Turkiestańczycy i Ukraińcy, którym w latach przynależności do Komitetu Przyjaźni i mieli podporządkować się wyłącznie organizacji „Prometeusz” z centralą w Warszawie. Taki podział skutkował poczuciem skrzywdzenia wśród przedstawicieli narodów tak zwanej drugiej kategorii. Traciły one zaufanie do kierownictwa, co zagrażało utratą jedności frontu prometejskiego. Stan ten odbił się nie tylko na relacjach między warszawskim „Prometeuszem”, a Komitetem Przyjaźni w Paryżu, które również wcześniej były napięte, ale i na stosunkach między Ukraińcami i Tatarami krymskimi.

W celu uregulowania sytuacji, zarząd organizacji „Prometeusz” wymógł natychmiastową normalizację stosunków i usunięcie tych przeszkód, które dezorganizowały monolityczność ruchu prometejskiego. Propozycja polegała na uzgodnieniu zasad działalności w ramach organizacji „Prometeusz”, czyli zrównania praw wszystkich narodów prometejskich, w tym ukraińskiego i krymskotatarskiego. Kierownictwo nalegało również na dokooptowanie do klubu paryskiego przedstawicieli innych narodów oraz zmianę nazwy na „Komitet Przyjaźni Narodów Zniewolonych przez Moskwę”. Ze względu na to, że organizacja „Prometeusz” podporządkowała sobie wszystkie organizacje emigracyjne, stworzyła ideologiczne podwaliny oraz stała się zwornikiem ruchu prometejskiego, to według polskiego kierownictwa, powinna ona taką pozostać[36].

Reasumując, stosunki polityczne między Ukraińcami i Tatarami krymskimi w okresie międzywojennym były niejednoznaczne. Przewidując rychły rozpad Związku Radzieckiego i współpracując w ruchu prometejskim pod egidą Polski, emigranci z URL i Republiki Krymskiej mieli różne cele polityczne. Tatarzy krymscy żywili nadzieję na odrodzenie niezależnego państwa. Natomiast Ukraińcy nie wyobrażali sobie istnienia niezależnej Ukrainy bez Krymu, któremu wyznaczali rolę autonomii. Partnerstwo i wspólne działanie Ukraińców i Tatarów krymskich kończyło się tam, gdzie zaczynała się rozmowa na temat statusu prawnego Krymu.

Przełożyli: Weronika Brewczyńska i Tadeusz Iwański

Dr hab. Wołodymyr Komar – historyk, badacz historii Polski i stosunków polsko – ukraińskich w okresie międzywojennym, docent na Wydziale Historii i Politologii Uniwersytetu w Iwanofrankiwsku.


[1] Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (BUW), Rps. №1522, mikr.13286, k.2 (Memoriał p.t. “Sytuacja polityczna na Bliskim i Średnim Wschodzie (styczeń – marzec 1920 r.)”

[2] В. Г. Зарубин, А. А. Зарубина, Джафер Сейдамет. Штрихи к портрету, “Историческое наследие Крыма”, 2006, Nr 12–13, dostęp: http://a-pesni.org/grvojna/bel/a-sejdamet.php

[3] А. Іванець, Партнерство українців та кримських татар у 1917 році, “Українознавство”, 2008, Nr 4, s. 82.

[4] М. Гафарова, Джафер Сейдамет, dostęp: http://www.kitaphane.crimea.ua/dzhafer-seidamet.html

[5] В. Зарубин, Об этноконфессиональном конфликте в Крыму (1918 г.), dostęp: http://www.kreho.info/index.php/uploads/4/a.rian.ru/economy/20110622/a.rian.ru/economy/20110622/index.php?name-=News&op=article&sid=172

[6] А. Г. Зарубин, Крымскотатарское национальное движение в 1917–1921 гг. [Документы], “Вопросы развития Крыма”, (Научно-практический дискуссионно-аналитический сборник), Симферополь, 1996, wyd. 3, s.24–27.

[7] А. Іванець, Партнерство українців та кримських татар у 1917 році, “Українознавство”, 2008, Nr 4, s. 82.

[8] Р. Р. Токмеджи, Джафер Сейдамет і Милли-фирка – боротьба за національну волю в період більшовицької експансії, “Ученые записки Таврического национального университета им. В.И. Вернадского”, Серия “Юридические науки”, т. 19 (58), Nr 1, 2006, s.184–189.

[9] R. Potocki, “Państwo Krymskie” w 1920 roku, “Przegląd Wschodni”, 1996–1997, t. VI, z. 4(24), s. 843-868.

[10] А. И. Деникин, Очерки русской смуты: Белое движение и борьба добровольческой армии. Май – октябрь 1918. (Воспоминания. Мемуары), Мн., 2002, 66 s.

[11] РГВА, ф.308/к, оп.3, д.34, л.3 (Referat Władysława de Bondy AIDE MEMOIRE w sprawie tatarów krymskich).

[12] E. Charaszkiewicz, Przebudowa Wschodu Europy. Materiały do polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego w latach 1893–1921, “Niepodległość”, Londyn, 1955, t.5 (po wznowieniu), s.147.

[13] А. И. Деникин, Очерки русской смуты: Белое движение и борьба добровольческой армии. Май – октябрь 1918. (Воспоминания. Мемуары), Мн., 2002, s. 70.

[14] Ibidem, s. 71-72.

[15] А. Г. Зарубин, В. Г. Зарубин, Без победителей. Из истории гражданской войны в Крыму, Симферополь, 1997, s.141–142.

[16] М. Н. Губогло, С. М. Червонная, Крымскотатарское национальное движение, т. 2, М., 1992, s. 279.

[17] Л. Ф. Соцков, Неизвестный сепаратизм. На службе СД и Абвера. Из секретных досье разведки, Мoskwa, 2003, s. 168.

[18] T. Krymski, E. Wiśniowski, Racja stanu Polski na Wschodzie [w:] Pod znakiem odpowiedzialności i pracy. Dziesięć wieczorów, pod redakcją A. Skwarczyńskiego, Warszawa, 1933, s. 225.

[19] S. Mikulicz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa, 1971, s. 195.

[20] Т. М. Симонова, “Прометеизм” во внешней политике Польши. 1919–1924 гг., “Новая и новейшая история”, 2002, Nr 4, s. 58.

[21] В. Сергійчук, Українські державники: Всеволод Петрів, К.: ПП Сергійчук М. І., 2008, s. 94.

[22] Л. Алексієвець, Польща: утвердження незалежної держави 1918–1926, Тернопіль, 2006, s. 358.

[23] Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Oddział II Sztabu Głównego (Od. II Sz. Gł.), sygn. I.303.4.5776, k.1 (St. Siedlecki. Ruch “Prometejski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce).

[24] Ibid., sygn. I.303.4.5561, k.31–32 (Stosunki Polsko-Prometeuszowskie. Referat polityczny, obrazujący genezę sprawy, założenia ideologiczne i formy organizacyjne współdziałania Polsko-Prometeuszowskiego. 1939 r.).

[25] Л. Алексієвець, Польща: утвердження незалежної держави 1918–1926, Тернопіль, 2006, s.359.

[26] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5776, k.1 (St. Siedlecki. Ruch “Prometejski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce).

[27] Biblioteka Polska w Paryżu (BPP), Akta Władysława Pelca (AWP), sygn.1, k.2 (Notatka o pracy Władysława Pelca jako Attache Ambasady RP w Paryżu. 1937–1944.).

[28] РГВА, ф.308, оп.3, д.18, л.17 (Raport sytuacyjny attache Wojskowego Delegacji Rządu RPP w Konstantynopolu za czas 15.08–15.09.1921 r.).

[29] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5782, k.661 (Ideologia walki ciemiężonych przez Rosję narodów zjednoczonych w organizacji “Prometeusz”: Azerbajdżan, Don, Gruzja, Idel-Urał, Ingria, Karelia, Komi, Krym, Kubań, Kaukaz Północny, Turkiestan i Ukraina. 1936 r.).

[30] Ibid., sygn. I.303.4.5776, k.7. (B. Sen. St. Siedlecki. Referat Szulgina p.t. “Ruch Prometeuszowski” wśród narodów podrosyjskich na emigracji w Polsce. Warszawa, 14.I.1939 r.).

[31] О. Шульгин, Без території. Ідеологія та чин Уряду У.Н.Р. на чужині, [З передмовою Вячеслава Прокоповича], Париж, 1934, s. 102.

[32] РГВА, ф.461/к, оп.2, д.124, л.5. (Wyciąg z listu p. Gawrońskiego do p. Hołówki z dn. 14 grudnia 1929 r.).

[33] Ibidem, л.10. (Национальный вопрос турков бывшей России. 1929 г.).

[34] CAW, Od. II Sz. Gł., sygn. I.303.4.5460, k.81 (Porozumienie ukraińsko-tatarskie. 17.XII.1929 r.).

[35] РГВА, ф.461/к, оп.2, д.128, л.62. (W odpowiedzi Ukraińskim szowinistom. Wstęp XX-ta rocznica otwarcia Kurułtaja na Krymie i oddżwięki na łamach lwowskiego “Diła”.); Ibid, л.63 (Krym w latach 1917–1920.); Свято державності кримських татар, “Діло”, 1937, 7 груд.; Крим в 1917-1920 роках, “Діло”, 1937, 9 груд.

[36] Archiwum Akt Nowych (AAN), Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ), sygn. 6692, k.130 (Memoriał Zarządu “Prometeusza”. 17.I.1938 r.).